Khi kỹ năng số trở thành kỹ năng sống

Học để làm tốt công việc hằng ngày

Ở làng Chuông, xã Thanh Oai (Hà Nội), chị Phạm Thị Vấn truyền cho con kinh nghiệm chọn lá, quay nón, khâu nón như nhiều thế hệ trong gia đình. Con gái chị, Lê Thị Thu Hà, sinh viên ngành Thương mại điện tử, lại mang về cách làm hình ảnh, xây dựng nội dung, sử dụng mạng xã hội để quảng bá sản phẩm. Mẹ truyền kỹ năng làm nghề, con mang về những kỹ năng của thời đại số. Hai thế hệ học theo những cách khác nhau để nghề cũ tiếp tục thích ứng với thị trường hôm nay.

Những kỹ năng cần học đôi khi bắt đầu từ chính công việc mỗi người đang làm. Người thợ học cách đưa sản phẩm lên môi trường số; tiểu thương làm quen với thanh toán bằng mã QR; người cao tuổi học sử dụng VNeID, dịch vụ công trực tuyến hoặc nhận diện cuộc gọi lừa đảo. Với người lao động, đó có thể là một công cụ mới giúp công việc thuận tiện hơn.

Ở chợ Tâm Thắng, xã Cư Jút, tỉnh Lâm Đồng, chị H’Mut đến với công nghệ từ một nhu cầu rất cụ thể. Trước đây, mỗi khi khách muốn chuyển khoản, chị phải nhờ tài khoản của con hoặc người bán hàng bên cạnh. Được Tổ công nghệ số cộng đồng hướng dẫn, chị đã có tài khoản và mã QR để tự nhận tiền. Theo chị H’Mut, cách làm này thuận tiện hơn cho cả người mua và người bán. Với chị, học một kỹ năng số đơn giản là để việc hôm qua còn phải nhờ người khác, hôm nay đã có thể tự làm.

Cách học từ những việc đang cần cũng là hướng được Bộ Giáo dục và Đào tạo khuyến khích trong các hoạt động học tập suốt đời. Mỗi người có thể lựa chọn ít nhất một kỹ năng số thiết thực để học, thực hành và ứng dụng vào công việc, đời sống. Các trung tâm học tập cộng đồng được gợi mở những nội dung gần với nhu cầu hằng ngày như dịch vụ công trực tuyến, an toàn trên môi trường mạng, thương mại điện tử, quản lý tài chính cá nhân hay ứng dụng công nghệ trong sản xuất, kinh doanh.

Mạng lưới phục vụ việc học ngoài nhà trường hiện đã có mặt ở hầu hết các địa bàn. Theo ông Lê Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Khuyến học Việt Nam, cả nước có hơn 28 triệu hội viên khuyến học và hơn 11 triệu tài khoản đăng ký phần mềm đánh giá danh hiệu “Công dân học tập”. Trong năm học 2024-2025, các trung tâm học tập cộng đồng, trung tâm giáo dục thường xuyên và trung tâm giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên thu hút hơn 24,56 triệu lượt người tham gia các lớp cập nhật kiến thức, kỹ năng và bồi dưỡng thường xuyên. Cả nước có 10.278 trung tâm học tập cộng đồng, tương ứng 96,89% số xã, phường, thị trấn theo đơn vị hành chính tại thời điểm thống kê.

Quy mô mạng lưới và số lượt người tham gia mới phản ánh một phần của việc học. Một lớp được mở, một người tham gia hay một tài khoản được đăng ký mới là điểm bắt đầu. Quan trọng hơn là kiến thức có theo người học về nhà, ra chợ, vào xưởng sản xuất và trở lại với công việc hằng ngày hay không.

Tại Cư Jút, việc học đang được đưa gần hơn đến từng cộng đồng dân cư thông qua mô hình “Thôn thông minh” tại 20 thôn, buôn, bon và 20 Tổ công nghệ số cộng đồng. Người dân được hướng dẫn những kỹ năng số cơ bản, làm quen với việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào một số công việc như soạn thảo, tổng hợp, xử lý thông tin.

Ở những nơi như vậy, học tập suốt đời không nhất thiết bắt đầu bằng một lớp học hay một nội dung lớn. Đó có thể là người con chỉ cho bố mẹ cách đưa sản phẩm lên mạng, một tiểu thương tự nhận tiền qua mã QR hay một người dân lần đầu tự hoàn thành thủ tục trực tuyến. Một kỹ năng được học vì đang cần và có thể sử dụng ngay trong đời sống cũng là cách việc học trở thành một phần của cuộc sống hằng ngày.

Sử dụng công nghệ có trách nhiệm

Khi công nghệ đi sâu hơn vào công việc và sinh hoạt hằng ngày, kỹ năng số cũng không dừng ở vài thao tác quen thuộc. Người bán hàng biết nhận tiền qua mã QR thì cũng cần nhận diện mã giả; người sử dụng AI phải biết kiểm tra thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và chịu trách nhiệm với nội dung mình sử dụng.

Những kỹ năng ấy ngày càng trở nên cần thiết khi các công cụ số có thể được sử dụng dễ dàng hơn. Với AI, người dùng cần biết kiểm tra, kiểm chứng thông tin, trích dẫn nguồn, hiểu giới hạn và rủi ro của công cụ. Biết sử dụng công nghệ vì thế đi cùng với khả năng tự bảo vệ mình và sử dụng công nghệ có trách nhiệm.

Theo đồng chí Lê Thị Mai Hoa, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục (Ban Tuyên giáo Trung ương), việc đưa tinh thần học tập suốt đời đến gần hơn với người dân đã có nhiều chuyển biến. Những mô hình học tập hiệu quả, những tấm gương tự học và học tập thường xuyên trong đời sống, lao động cần được nhân rộng. Điều đáng quan tâm hơn là sau mỗi hoạt động học tập, người dân có thể làm thêm được việc gì.

Câu hỏi ấy càng đáng chú ý khi điều kiện tiếp cận công nghệ giữa các nhóm dân cư còn khác nhau. Theo báo cáo của Hội Khuyến học Việt Nam, một bộ phận cán bộ khuyến học ở cơ sở tuổi cao, chưa thành thạo máy tính, điện thoại thông minh; một số địa bàn còn thiếu thiết bị và đường truyền. Trong khi đó, mục tiêu đến năm 2030 là 90% người đạt danh hiệu “Công dân học tập” có kỹ năng số, trong đó 80% thành thạo kỹ năng trên môi trường số.

Người cao tuổi, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số hay người dân vùng khó khăn có điều kiện tiếp cận và nhu cầu học khác nhau. Có người cần biết sử dụng dịch vụ công trực tuyến, người khác cần học cách bảo vệ tài khoản, nhận diện một đường dẫn hoặc mã QR đáng ngờ. Việc học vì thế cần đến gần hơn với từng cộng đồng và bắt đầu từ những vấn đề người dân đang gặp hằng ngày.

Một điểm hỗ trợ kỹ năng số ở cộng đồng không nhất thiết phải bắt đầu bằng những bài học lớn. Người dân có thể mang đến một tin nhắn nghi ngờ, một trang web giả mạo, một tài khoản cần bảo vệ hay một thông tin do AI tạo ra cần kiểm chứng. Được hướng dẫn ngay từ những tình huống như vậy, người học có thể từng bước chuyển từ biết thao tác sang hiểu cách xử lý và tự bảo vệ mình trên môi trường số.

Công nghệ còn thay đổi thì những kỹ năng cần học cũng sẽ tiếp tục thay đổi. Vì thế Trung tâm học tập cộng đồng có thể là nơi người dân tìm đến khi xuất hiện một thủ tục hành chính mới, một công cụ công nghệ cần sử dụng. Giá trị của việc học sau cùng vẫn nằm ở một thay đổi rất cụ thể: việc hôm qua còn phải nhờ người khác, hôm nay đã có thể tự mình thực hiện.