Khổ sở 'khai tử' doanh nghiệp: Lỗi do ai?

Nhiều doanh nghiệp đã ngừng hoạt động từ lâu nhưng vẫn mắc kẹt trong trạng thái chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế hoặc không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký. Trên các diễn đàn thuế, kế toán, chủ doanh nghiệp liên tục tìm cách xử lý nghĩa vụ còn tồn đọng để khép lại những công ty đã nhiều năm “đắp chiếu”. Câu chuyện tưởng chỉ là thủ tục hành chính, nhưng với không ít người, đây lại là hành trình tốn kém, kéo dài và đầy áp lực. Bà N., Giám đốc Công ty T.H. ở phường An Lạc, TPHCM, cho biết doanh nghiệp của mình hiện mang trạng thái 06, tức không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký theo thông báo của cơ quan thuế. Công ty được thành lập năm 2020, chưa kinh doanh, chưa xuất hóa đơn và hiện không nợ thuế, nhưng kế hoạch giải thể vẫn chưa thể hoàn tất. Sau khi hỏi thủ tục tại cơ quan Thuế, bà được biết tổng chi phí có thể lên tới 60-70 triệu đồng, khiến dự định đóng công ty tiếp tục bị trì hoãn. Khoản tiền này, theo bà N., mới chỉ là chi phí cứng, chưa bao gồm lệ phí môn bài, tiền phạt chậm nộp tờ khai, phạt vi phạm báo cáo thuế và các khoản tiền chậm nộp phát sinh. Doanh nghiệp còn phải thuê dịch vụ kế toán khôi phục sổ sách, hoàn thiện báo cáo tài chính cho những năm trước, dù trong thực tế chưa từng vận hành kinh doanh. Vì chi phí vượt quá khả năng, bà vẫn chưa thể thực hiện bước cuối cùng để chấm dứt hoạt động doanh nghiệp. Tình cảnh tương tự cũng xuất hiện ở khu vực hộ kinh doanh, nơi nhiều cửa hàng đã đóng cửa nhưng mã số vẫn chưa thể khép lại. Bà T., chủ hộ kinh doanh D.S. ở phường Bàn Cờ, TPHCM, đứng tên hộ từ năm 2021, sau đó sang lại cửa hàng cho người khác vào năm 2025 và làm thủ tục đóng mã số. Tuy nhiên, từ thời điểm ấy đến nay, hồ sơ vẫn chưa hoàn tất, trong khi mỗi lần làm việc với cơ quan thuế lại phát sinh thêm giấy tờ và khoản tiền phải nộp. Bà T. cho biết mình chấp nhận nộp phạt, đồng ý đóng thêm tiền và thậm chí đã ký giấy không nhận lại phần tiền thừa, nhưng mã số hộ kinh doanh vẫn chưa được đóng. Những trường hợp như vậy cho thấy khoảng cách giữa việc mở một doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh và việc kết thúc hoạt động có thể rất lớn. Người dân dễ dàng bước vào hoạt động kinh doanh, nhưng khi muốn rút lui, họ phải đối mặt nhiều lớp hồ sơ, nghĩa vụ và yêu cầu đối chiếu. Trao đổi với phóng viên Tiền Phong, luật sư Trần Xoa, Giám đốc Công ty Luật Minh Đăng Quang, nhận định thủ tục thành lập doanh nghiệp hiện được tạo điều kiện khá thuận lợi để doanh nghiệp nhanh chóng hoạt động. Ngược lại, khi doanh nghiệp muốn giải thể, quy trình thường kéo dài, gây khó khăn cho cả những đơn vị chưa từng kinh doanh hoặc không còn khả năng tiếp tục. Một nguyên nhân khiến cơ quan quản lý thận trọng là từng có đối tượng sử dụng căn cước công dân của người khác để lập doanh nghiệp, sau đó thực hiện hành vi mua bán hóa đơn. Tuy nhiên, luật sư Trần Xoa cho rằng tình trạng sai phạm trên chỉ thuộc về một bộ phận nhỏ trong số hàng triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Không thể vì một số trường hợp gian lận mà áp dụng cùng một cách xử lý cứng nhắc cho tất cả doanh nghiệp, nhất là những đơn vị chưa phát sinh doanh thu, chưa đăng ký hóa đơn và không còn hoạt động thực tế. Khi doanh nghiệp nộp hồ sơ giải thể, cơ quan đăng ký kinh doanh vẫn yêu cầu xác nhận của cơ quan thuế về việc không còn nợ thuế, tạo ra điểm nghẽn với nhiều hồ sơ. Theo phân tích của ông Xoa, có doanh nghiệp thua lỗ đến mức cơ quan thuế kiểm tra cũng khó thu được tiền, trong khi trụ sở đã trả lại, mặt bằng không còn và người đại diện không dễ gặp tại địa chỉ cũ. Tình trạng ấy có thể kéo dài một năm, hai năm, thậm chí nhiều năm, khiến doanh nghiệp không thể hoàn tất thủ tục dù hoạt động thực tế đã chấm dứt. Ông nhận định trách nhiệm thuộc về cả doanh nghiệp, do không hoàn thiện thủ tục khi ngừng hoạt động, và cơ quan thuế, do chưa có điều kiện kiểm tra, đối chiếu, xử lý dứt điểm. Giải pháp được luật sư Trần Xoa đề xuất là phân loại hồ sơ theo mức độ rủi ro và nhu cầu kiểm tra, thay vì buộc mọi doanh nghiệp đi qua một quy trình giống nhau. Với doanh nghiệp chỉ còn vướng khoản lệ phí môn bài nhỏ, không phát sinh các loại thuế khác, cơ quan chức năng có thể xem xét xử lý nhanh để hoàn tất giải thể. Trường hợp còn nợ nhiều khoản thuế cần được đối chiếu giữa doanh nghiệp và cơ quan thuế, đồng thời quy định rõ thời hạn giải quyết, bởi không thể chỉ dựa vào số liệu trên hệ thống để mặc nhiên xác định nghĩa vụ lớn khi chưa kiểm tra cụ thể.