Việc nhận diện, thẩm định sâm tại các phiên chợ chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, hình thái và cảm quan, trong khi phân biệt sâm Ngọc Linh với các loại sâm khác ngày càng khó khăn.
Thẩm định sâm Ngọc Linh bằng kinh nghiệm
Nằm ở vùng lõi núi Ngọc Linh, xã Trà Linh có diện tích tự nhiên hơn 15.800 ha, với 5 thôn và khoảng 1.700 hộ dân. Toàn xã có 35 nhóm hộ trồng sâm Ngọc Linh trên diện tích 374ha rừng, 14 doanh nghiệp trồng sâm gần 312ha rừng. Hằng năm, số lượng sâm Ngọc Linh trồng mới của xã đạt 5-6 triệu cây, sản lượng sâm nguyên liệu thương phẩm khoảng 100 tấn.
Với quy mô vùng trồng và sản lượng ngày càng lớn, xã Trà Linh có cơ hội phát triển sâm Ngọc Linh theo hướng sản xuất hàng hóa chuyên nghiệp. Để tạo không gian giao thương, kết nối người trồng với thị trường, xã tổ chức Phiên chợ Trà Linh vào những ngày cuối tuần đầu tiên trong tháng.
Phiên chợ thu hút nhiều hộ dân, nhà vườn, doanh nghiệp trồng và kinh doanh sâm Ngọc Linh, dược liệu tham gia. Phiên chợ lần thứ nhất vào tháng 4/2026 thu hút hơn 3.000 lượt người tham gia, trong đó sâm Ngọc Linh là sản phẩm chủ lực.
Để hỗ trợ khách hàng nhận diện sâm, xã Trà Linh thành lập Tổ thẩm định sâm Ngọc Linh với sự tham gia của chính quyền địa phương và người có kinh nghiệm trồng, nhận biết loại dược liệu này.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Trà Linh Trần Ngọc Hiên cho biết: “Các thành viên Tổ thẩm định và người dân chủ yếu nhận diện củ sâm bằng kinh nghiệm, quan sát trực tiếp và cảm quan. Người mua phần lớn dựa vào đặc điểm hình thái và uy tín của hộ trồng sâm. Đối với những củ sâm có giá trị lớn, khách hàng có thể tìm đến cơ sở kiểm định tại phường Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi để kiểm tra”.
Tại xã Nam Trà My, chính quyền địa phương định kỳ tổ chức phiên chợ sâm Ngọc Linh trong ba ngày đầu tháng tại Trung tâm Văn hóa, thể thao của xã. Phiên chợ có 20 gian hàng giới thiệu sâm Ngọc Linh, sản phẩm chế biến như rượu sâm, viên nang sâm, trà sâm của người dân và doanh nghiệp.
Ở phiên chợ sâm Ngọc Linh đầu tháng 9/2026 xã Nam Trà My, không khí mua bán vắng lặng. Hầu hết gian hàng ở khu vực chính đóng cửa do nhiều chủ vườn và doanh nghiệp không tham gia. Phía bên phải khu trưng bày, hai nhà vườn bày bán củ sâm, lá sâm tươi và các sản phẩm chế biến từ sâm Ngọc Linh. Một số nhà vườn mang sâm tươi đến nhưng không trưng bày, mua bán do vắng khách.
Các thành viên tổ thẩm định và người dân chủ yếu nhận diện củ sâm bằng kinh nghiệm, quan sát trực tiếp và cảm quan. Người mua phần lớn dựa vào đặc điểm hình thái và uy tín của hộ trồng sâm. Đối với những củ sâm có giá trị lớn, khách hàng có thể tìm đến cơ sở kiểm định tại phường Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Trà Linh Trần Ngọc Hiên
“Tháng trước công ty tôi tham gia phiên chợ nhưng ít khách và không bán được sâm nên đợt này không đến. Công ty tôi tính toán thêm giải pháp để tiếp cận thị trường”, đại diện doanh nghiệp trồng sâm ở xã Trà Linh chia sẻ.
Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nam Trà My Trần Văn Mẫn, sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, địa phương không có diện tích trồng sâm Ngọc Linh mà chủ yếu là nơi giao thương, mua bán sâm của các xã trong vùng.
“Trước đây khi còn cấp huyện, phiên chợ có tổ thẩm định cộng đồng và hàng hóa phải qua tổ thẩm định trước khi đưa vào chợ. Hiện nay, xã chủ yếu duy trì hoạt động phiên chợ, còn chất lượng sản phẩm do nhà vườn, người bán tự chịu trách nhiệm”, ông Trần Văn Mẫn khẳng định.
Trước đây khi còn cấp huyện, phiên chợ có tổ thẩm định cộng đồng và hàng hóa phải qua tổ thẩm định trước khi đưa vào chợ. Hiện nay, xã chủ yếu duy trì hoạt động phiên chợ, còn chất lượng sản phẩm do nhà vườn, người bán tự chịu trách nhiệm.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nam Trà My Trần Văn Mẫn
Thành lập Tổ kiểm định sâm Ngọc Linh lễ hội
Cùng với các phiên chợ tại vùng trồng, thành phố Đà Nẵng tổ chức nhiều chương trình giới thiệu, quảng bá sâm Ngọc Linh và dược liệu nhằm kết nối doanh nghiệp, người trồng với thị trường. Để kiểm soát sản phẩm, hàng hóa, cơ quan chức năng thành lập các tổ kiểm tra, phối hợp với người có kinh nghiệm về dược liệu này.
Tại Lễ hội sâm Ngọc Linh và dược liệu quốc tế Đà Nẵng năm 2026, khu trưng bày sâm Ngọc Linh và dược liệu có 47 gian hàng của doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất trên địa bàn thành phố. Tại đây, sâm tươi, sản phẩm chế biến từ sâm và dược liệu được trưng bày, mua bán và hoạt động hướng dẫn nhận biết dược liệu thật-giả thu hút người dân, du khách tham quan.
Sở Công thương thành phố Đà Nẵng thành lập Tổ kiểm định sâm gồm 12 thành viên đại diện từ các ngành công thương, khoa học công nghệ, quản lý thị trường, xã Trà Linh, chuyên gia Viện Di truyền Nông nghiệp và những người có kinh nghiệm về sâm Ngọc Linh…
Tổ kiểm định thực hiện kiểm tra, đánh giá, xác nhận đối với sâm Ngọc Linh và các sản phẩm từ sâm tại lễ hội. Việc kiểm tra gồm nhận diện đặc điểm hình thái, đối chiếu sản phẩm thực tế với hồ sơ về nguồn gốc, xuất xứ và vùng trồng. Đối với những trường hợp nghi ngờ về chất lượng hoặc nguồn gốc, tổ đề xuất ban tổ chức lấy mẫu để phân tích, giám định, kiểm nghiệm.
Trong các lễ hội, phiên chợ sâm Ngọc Linh và dược liệu từ tháng 7 đến tháng 8/2026, doanh nghiệp, nhà vườn bán khoảng 82 kg củ sâm tươi và hơn 20 kg lá sâm Ngọc Linh, với tổng giá trị hơn 5 tỷ đồng.
Phiên chợ sâm Ngọc Linh tháng 9/2026 do thành phố Đà Nẵng tổ chức, gần 30 gian hàng trưng bày, mua bán sâm và dược liệu. Đại diện Hội Sâm Ngọc Linh Quảng Nam cho biết, Chi cục Quản lý thị trường phối hợp với đơn vị kiểm tra, giám sát hoạt động mua bán và kinh doanh tại phiên chợ.
“Phiên chợ không có tổ kiểm định cộng đồng, không có thiết bị kiểm định sâm Ngọc Linh. Khi phát hiện sản phẩm có dấu hiệu bất thường hoặc khách hàng có yêu cầu, chúng tôi sẽ nhờ lực lượng quản lý thị trường và những người có kinh nghiệm kiểm tra”, đại diện Hội Sâm Ngọc Linh Quảng Nam cho biết.
Cần kiểm soát sâm Ngọc Linh bằng khoa học và pháp lý
Ở nhiều vùng trồng sâm và dược liệu, hiện có những loại sâm, dược liệu phổ biến gồm sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu, sâm Langbiang, tam thất hoang, sâm vũ điệp và tam thất bắc... Sâm Ngọc Linh được đánh giá cao về giá trị dược liệu, giá thành cao nhiều năm qua. Tình trạng mạo danh, trộn lẫn nhiều loại sâm, gắn tên sâm Ngọc Linh để bán với giá cao gây khó khăn cho người tiêu dùng và cơ quan quản lý.
Thành phố Đà Nẵng có vùng phân bố tự nhiên và vùng phát triển sâm Ngọc Linh lớn của cả nước, với khoảng 1.500ha rừng trồng sâm Ngọc Linh. Một nghịch lý là dù sở hữu vùng trồng rộng lớn và định hướng phát triển công nghiệp nhưng đến nay thành phố Đà Nẵng chưa có trung tâm kiểm định sâm Ngọc Linh.
Tại các xã vùng lõi như Trà Linh, Trà Tập, Nam Trà My…, việc kiểm tra, nhận diện sâm Ngọc Linh chủ yếu được thực hiện thông qua các tổ thẩm định cộng đồng do chính quyền địa phương thành lập. Cách thức nhận diện sâm chủ yếu dựa vào hình thái, đặc điểm của rễ, thân, lá, hương vị và kinh nghiệm của người trồng lâu năm. Một lãnh đạo địa phương có nhiều năm quản lý vùng sâm cho biết, việc phân biệt sâm Ngọc Linh với các loại sâm khác ngày càng khó hơn.
“Về cơ bản, nếu như các cây sâm trồng lâu năm thì hơi khó phân biệt nhưng cũng có thể phát hiện, bởi vì đặc thù cơ bản ban đầu là sáu lá, bảy lá và năm lá. Nhưng bây giờ sâm lai nhiều thì cũng khó nhận diện chứ không phải đơn giản. Mua bán sâm cũng theo niềm tin, khi khách hàng cần thì xét nghiệm ADN để xác định, đó là phương án cuối cùng”, lãnh đạo địa phương chia sẻ kinh nghiệm.
Tháng 5/2024, tỉnh Quảng Nam (cũ) điều chỉnh, bổ sung chủ trương đầu tư dự án Bảo tồn, kiểm định sâm Ngọc Linh tại huyện Nam Trà My (cũ), với tổng mức đầu tư gần 20 tỷ đồng. Dự án đầu tư các lối đi nội bộ trong vườn sâm, tường chắn đất chống sạt lở; đầu tư hệ thống trang thiết bị phục vụ kiểm định cây sâm, đào tạo nhân lực và trang thiết bị phục vụ phân tích sinh hóa. Tuy nhiên, đến nay dự án vẫn chưa hoàn thành.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Tài nguyên thành phố Đà Nẵng Trần Út xác nhận, Đà Nẵng chưa có trung tâm kiểm định sâm Ngọc Linh. Địa phương vừa phê duyệt Đề án nâng cao năng lực Trung tâm Dược liệu sâm Ngọc Linh nhằm bảo tồn nguồn gen, phát triển giống cung ứng cho sản xuất và vùng trồng. Đồng thời, trung tâm này được bổ sung chức năng kiểm nghiệm, kiểm định sâm Ngọc Linh.
Theo một số chuyên gia, khi vùng trồng và thị trường xuất hiện nhiều loại sâm, từ sâm tự nhiên, sâm trồng bán tự nhiên đến sâm sinh khối, việc phân biệt sâm Ngọc Linh với các loại sâm khác ngày càng phức tạp.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Kế Long - Phó Tổng Giám đốc Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, để phân biệt sâm Ngọc Linh với các loại sâm khác hiện nay có một số phương pháp như: Kỹ thuật sinh học phân tử; giám định hình thái. Tuy nhiên, quan trọng nhất là tính chính xác và tính ổn định của các phương pháp.
Phương pháp giải trình tự gen hoàn toàn chính xác nhưng mất thời gian (từ 5-10 ngày) và kinh phí lớn (khoảng 4-7 triệu đồng/mẫu), vì vậy, phương pháp này khó thực hiện giám định với số lượng sâm lớn từ vườn trồng hàng trăm nghìn cây và với yêu cầu phải trả kết quả nhanh.
Đối với phương pháp giám định về hình thái cây sâm cần phải đầy đủ các bộ phận lá, hoa, quả và hạt. Trong thực tế, trên thị trường rất khó có đầy đủ các bộ phận nêu trên, các sản phẩm sâm tươi thường tách rời để mua bán; đối với sản phẩm đã chế biến thì không còn nguyên trạng mẫu vật nên việc giám định để phân biệt sâm rất khó.
“Trên thực tế hiện cũng xuất hiện “phương pháp cảm quan” như nếm, ngửi... tuy nhiên cách này thực sự không ổn định vì phải có người rất kinh nghiệm tiếp xúc nhiều mới có thể phát hiện, với những người không có điều kiện, cơ hội tiếp xúc nhiều thì khó phân biệt. Phương pháp này không có cơ sở khoa học, phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của cá nhân người kiểm định. Vì vậy, phương pháp này không được tin tưởng, không có cơ sở để chúng ta xử lý các vụ buôn bán hàng giả, hàng cấm, hàng nhái. Chúng tôi không khuyến khích dùng phương pháp cảm quan như vậy”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Kế Long chia sẻ.
Trung tâm kiểm định sâm Ngọc Linh chuyên nghiệp sẽ giúp cơ quan chức năng kiểm soát sản phẩm hiệu quả hơn; hỗ trợ công tác phòng, chống hàng giả, hàng nhái và đáp ứng nhu cầu xác minh chất lượng của người tiêu dùng. Đây cũng là điều kiện để doanh nghiệp, nhà vườn kiểm soát nguồn giống, chất lượng sâm trong quá trình trồng và chăm sóc; đồng thời, giảm thời gian, chi phí khi cần kiểm tra sản phẩm.
Chị L.T, chủ cửa hàng kinh doanh sâm Ngọc Linh và dược liệu ở phường Tam Kỳ bày tỏ: “Nhiều năm nay chúng tôi mong có trung tâm kiểm định sâm Ngọc Linh nhưng chờ mòn mỏi. Khi khách yêu cầu tôi phải gửi củ sâm ra Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh để test vừa tốn nhiều tiền, vừa mất thời gian, rồi lo củ sâm quay về còn tốt hay không. Khách hàng cũng cần có căn cứ, xác nhận kiểm định để mạnh dạn mua nhiều hơn”.
“Cần có giải pháp bảo vệ người tiêu dùng, người sản xuất. Đặc biệt đối với người tiêu dùng, khi bỏ ra số tiền lớn mua sâm Ngọc Linh để bảo vệ sức khỏe nên cần có sự quản lý chặt chẽ. Cần phải bảo đảm được tính pháp lý thể hiện ở cấp chỉ dẫn địa lý, cơ quan kiểm nghiệm, kiểm định và bộ nhận diện để người tiêu dùng, người liên quan họ biết, tránh nhầm lẫn”, một lãnh đạo cơ quan chuyên môn thành phố Đà Nẵng bày tỏ.
Trên thực tế hiện cũng xuất hiện “phương pháp cảm quan” như nếm, ngửi... tuy nhiên cách này thực sự không ổn định vì phải có người rất kinh nghiệm tiếp xúc nhiều mới có thể phát hiện, với những người không có điều kiện, cơ hội tiếp xúc nhiều thì khó phân biệt. Phương pháp này không có cơ sở khoa học, phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của cá nhân người kiểm định. Vì vậy, phương pháp này không được tin tưởng, không có cơ sở để chúng ta xử lý các vụ buôn bán hàng giả, hàng cấm, hàng nhái. Chúng tôi không khuyến khích dùng phương pháp cảm quan như vậy.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Kế Long - Phó Tổng Giám đốc Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Trong bối cảnh yêu cầu minh bạch nguồn gốc, xuất xứ và chất lượng hàng hóa ngày càng cao, phát triển sâm Ngọc Linh theo hướng bền vững không thể chỉ dựa vào mở rộng diện tích trồng hay quảng bá thương hiệu. Cùng với tri thức bản địa và kinh nghiệm của người trồng, thành phố Đà Nẵng cần sớm hoàn thiện hạ tầng kiểm định, phương pháp khoa học và cơ chế quản lý phù hợp, qua đó bảo vệ giá trị của sâm Ngọc Linh, quyền lợi người tiêu dùng và sinh kế của người dân vùng cao.
ĐÔNG HUYỀN