Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, từ hệ thống di sản, bảo tàng, nhà hát, không gian sáng tạo đến đội ngũ nghệ sỹ, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo năng động. Tuy nhiên, tiềm năng chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi các nguồn lực được kết nối, khai thác hiệu quả và chuyển hóa thành sản phẩm có khả năng tiếp cận công chúng, tạo giá trị kinh tế và đóng góp cho đời sống xã hội.
Thực tế cho thấy, điểm nghẽn không chỉ nằm ở nguồn vốn đầu tư hay sự thiếu hụt thiết chế văn hóa, mà còn ở cơ chế vận hành, khả năng liên kết giữa các chủ thể và thị trường tiêu thụ sản phẩm. Vì vậy, Thành phố cần chuyển từ tư duy đầu tư, xây dựng đơn lẻ sang quản trị tổng thể hệ sinh thái văn hóa; trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, doanh nghiệp tham gia đầu tư và tổ chức thị trường, người sáng tạo được bảo đảm quyền lợi, còn cộng đồng vừa là chủ thể gìn giữ vừa là đối tượng thụ hưởng.
Đổi mới phương thức vận hành thiết chế văn hóa
Một trong những vấn đề cần giải quyết trước tiên là nâng cao hiệu quả sử dụng hệ thống thiết chế văn hóa hiện có. Phát triển văn hóa không thể chỉ được đo bằng số lượng công trình được đầu tư xây dựng, mà cần đánh giá qua khả năng vận hành, tần suất hoạt động, lượng công chúng tiếp cận và giá trị xã hội mà mỗi thiết chế tạo ra.
Theo Đề án phát triển ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, Thành phố Hồ Chí Minh đặt mục tiêu tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 12%/năm, đóng góp khoảng 7-8% GRDP. Tổng doanh thu của 8 ngành công nghiệp văn hóa được lựa chọn dự kiến đạt khoảng 148.000 tỷ đồng. Những mục tiêu này đòi hỏi Thành phố không chỉ mở rộng đầu tư mà còn phải khai thác tốt hơn các nguồn lực và hình thành phương thức vận hành hiệu quả.
Phó Giáo sư, Tiến sỹ Võ Hữu Phước (Học viện Chính trị khu vực II) đánh giá cao sức sáng tạo và khả năng huy động vốn của các sân khấu tư nhân như Idecaf, Hồng Vân, Hoàng Thái Thanh... nhưng lưu ý việc thu hút đầu tư vào các thiết chế văn hóa quy mô lớn vẫn khó khăn do chi phí cao, thời gian thu hồi vốn dài.
Để tháo gỡ, ông đề xuất làm rõ quyền khai thác, trách nhiệm bảo trì, phương thức chia sẻ rủi ro; nghiên cứu mô hình giao đối tác cải tạo, vận hành công trình hiện hữu có thời hạn kèm cam kết ưu đãi cộng đồng; đồng thời xem xét cơ chế đặt hàng dịch vụ văn hóa tư nhân tại các địa bàn thiếu thiết chế công lập.
Thạc sỹ Nguyễn Lê Phương Anh (Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng nguồn lực xã hội có thể góp phần cải thiện hoạt động của các cơ sở hiện hữu, tuy nhiên những vấn đề như xác định giá cho thuê, phân chia doanh thu, hạch toán nguồn thu và thẩm quyền phê duyệt phương án vẫn cần được tháo gỡ. Bà đề xuất thí điểm đặt hàng dịch vụ công theo kết quả đầu ra tại một số thiết chế văn hóa.
Thành phố xác định yêu cầu phục vụ tối thiểu như số buổi biểu diễn miễn phí, thời gian mở cửa cho cộng đồng hoặc chương trình dành cho thanh, thiếu nhi; đơn vị vận hành được lựa chọn có thể khai thác thương mại các hoạt động còn lại theo phương án được phê duyệt. Cách làm này vừa gắn ngân sách với chất lượng dịch vụ, vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động tổ chức hoạt động.
Để cơ chế này khả thi, cần lượng hóa các tiêu chí đánh giá như số lượt người dân được phục vụ, chương trình dành cho nhóm yếu thế, thời gian hoạt động thực tế và mức độ hài lòng của công chúng. Việc thanh toán ngân sách cần gắn với kết quả nghiệm thu, có cơ chế giám sát và công khai thông tin.
Cùng với đó, Thành phố cần rà soát các trụ sở, cơ sở dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính để nghiên cứu chuyển đổi thành không gian văn hóa cộng đồng. Việc chuyển đổi phải căn cứ nhu cầu dân cư, khả năng tiếp cận, chi phí duy trì và đơn vị chịu trách nhiệm vận hành. Nếu thiếu chương trình hoạt động và kinh phí thường xuyên, những không gian được cải tạo vẫn có nguy cơ tiếp tục hoạt động kém hiệu quả.
Kết nối sáng tạo với công chúng và thị trường
Nếu thiết chế văn hóa là hạ tầng tổ chức hoạt động sáng tạo thì thị trường và công chúng là điều kiện để những hoạt động đó tạo ra giá trị lâu dài. Một tác phẩm nghệ thuật, chương trình biểu diễn hay câu chuyện di sản chỉ thực sự phát huy giá trị khi được phổ biến, tiếp cận đúng đối tượng và có khả năng duy trì sức sống sau khi hoàn thành.
Thực tiễn phát triển du lịch cho thấy quy mô thị trường ngày càng mở rộng, tạo dư địa để khai thác tài nguyên văn hóa thành sản phẩm có sức hấp dẫn. Trong 9 tháng năm 2026, du lịch Thành phố đón hơn 8,51 triệu lượt khách quốc tế, khoảng 39,56 triệu lượt khách nội địa; tổng thu đạt khoảng 282.696 tỷ đồng, tăng 43,4% so với cùng kỳ. Những con số này cho thấy đây là thị trường đáng kể để phát triển các sản phẩm gắn với di sản, lịch sử, nghệ thuật, ẩm thực và bản sắc địa phương
Ông Nguyễn Quốc Kỳ (Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Vietravel) đề xuất gắn việc đặt hàng sáng tạo với phương án phổ biến tới công chúng, yêu cầu có kế hoạch khai thác và khảo sát thị trường trước khi đầu tư lớn. Ông nhấn mạnh, doanh nghiệp lữ hành chỉ có thể kết nối di sản, nghệ thuật vào tour du lịch khi các đơn vị văn hóa bảo đảm lịch trình ổn định, giá cả minh bạch, cơ chế chia sẻ lợi ích và chất lượng rõ ràng.
Mặt khác, cần đổi mới việc đặt hàng và hỗ trợ sáng tạo bằng ngân sách nhà nước theo hướng xác định rõ ngay từ đầu đối tượng tiếp cận, phương thức phổ biến và quyền khai thác, thay vì chỉ tập trung vào khâu hoàn thành tác phẩm mà bỏ quên thị trường tiêu thụ; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số (số hóa, thực tế ảo, game tương tác) để mở rộng khả năng tiếp cận di sản cho giới trẻ, trong đó chất lượng dữ liệu, độ chính xác lịch sử và bản quyền là những yếu tố quyết định giá trị sản phẩm.
Ông Phạm Nhị Nguyên (Giám đốc Điều hành Công ty HighTech Solutions) nhận định, việc phát triển sản phẩm trải nghiệm di sản số còn gặp rào cản pháp lý, khiến doanh nghiệp e ngại đầu tư. Ông đề xuất xây dựng cơ chế thử nghiệm (sandbox) có kiểm soát đối với các mô hình kinh tế trải nghiệm số. Đây là hướng cần nghiên cứu, nhưng phải xác định rõ phạm vi thử nghiệm, quyền sử dụng dữ liệu, cơ quan giám sát và trách nhiệm bảo vệ tính chính xác của nội dung di sản.
Hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa
Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh Trần Thế Thuận cho biết, Thành phố đang hoàn thiện cơ chế khai thác tài sản công dôi dư phục vụ văn hóa, thể thao; đồng thời xây dựng cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu sáng tạo và phổ biến các tác phẩm có giá trị. Cùng với đó là yêu cầu tái cấu trúc hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân.
Trong định hướng xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao tập trung thúc đẩy quy hoạch, chuẩn bị đầu tư tại Bàu Bàng, Gò Ông Sầm và Công viên Lịch sử Văn hóa Dân tộc, xây dựng bản đồ không gian văn hóa, thể thao.
Thành phố cũng nghiên cứu thí điểm hợp tác công - tư trong quản trị nhà hát, bảo tàng, triển khai sàn giao dịch bản quyền tác phẩm nghệ thuật và ứng dụng công nghệ phục vụ trải nghiệm lịch sử. Để những định hướng này đi vào thực tiễn, cần xây dựng danh mục các thiết chế, tài sản và không gian văn hóa có khả năng khai thác, kèm thông tin về hiện trạng, nhu cầu đầu tư và phương án vận hành.
Một trụ cột khác là bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và hình thành thị trường bản quyền. Sàn giao dịch bản quyền nghệ thuật nếu được xây dựng cần có cơ sở dữ liệu tác phẩm đáng tin cậy, thông tin rõ ràng về chủ sở hữu, phạm vi cấp phép và cơ chế giải quyết tranh chấp. Đây không chỉ là công cụ kết nối cung - cầu mà còn góp phần hình thành môi trường kinh doanh chuyên nghiệp cho ngành công nghiệp văn hóa.
Đánh thức tiềm năng văn hóa của Thành phố Hồ Chí Minh cốt lõi là tạo cơ chế kết nối các nguồn lực, biến tài nguyên thành sản phẩm có giá trị và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên. Khi Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp đầu tư, người sáng tạo được bảo vệ và cộng đồng thụ hưởng, văn hóa sẽ trở thành động lực nội sinh đưa Thành phố thành trung tâm công nghiệp văn hóa năng động, bản sắc của khu vực./.
(TTXVN/Vietnam+)