Sinh viên lắng nghe tư vấn từ các doanh nghiệp trong ngày hội việc làm của một trường đại học TP.HCM - Ảnh: HÀ THI
Tấm bằng đại học từng là điều kiện quan trọng khi tìm việc. Nhưng khi một số doanh nghiệp chuyển sang đánh giá ứng viên qua kiến thức, kỹ năng và khả năng làm việc, con đường vào thị trường lao động đang thay đổi.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu đại học phải thay đổi cách đào tạo, linh hoạt hơn và sát nhu cầu nghề nghiệp.
Bằng đại học không còn là con đường duy nhất
Bà Nguyễn Hồng Hạnh - nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Edtech Agency - chia sẻ doanh nghiệp của bà không bắt buộc ứng viên có bằng đại học.
Người dự tuyển cần đáp ứng yêu cầu về kiến thức, kỹ năng, vượt qua bài kiểm tra và phỏng vấn. Nhiều doanh nghiệp khác trong mạng lưới đối tác của công ty bà cũng đang tuyển người không coi trọng bằng cấp.
Theo bà, một xu hướng hiện nay là người học hiện có thể đến trung tâm đào tạo kỹ năng, tham gia chương trình của doanh nghiệp hoặc học các khóa trực tuyến để chuẩn bị cho công việc. Ở bất kỳ thời điểm nào trong sự nghiệp, người học đều có thể quay lại trường, tham gia các khóa học và chứng chỉ ngắn hạn.
Bà cho rằng có nhiều doanh nghiệp đặt câu hỏi vì sao chương trình đại học vẫn kéo dài 4-5 năm. Một số nội dung có thể chuyển sang tự học, dành thêm thời gian để sinh viên tiếp xúc với ngành nghề và môi trường làm việc. Chương trình khi đó có thể giảm còn 2-3 năm.
Ngoài ra, nhà trường cũng có thể phối hợp với doanh nghiệp để nội dung học gần hơn với công việc, giảm thời gian sinh viên phải làm quen hoặc được đào tạo lại sau tuyển dụng.
TS Hoàng Anh Đức - Giám đốc Trung tâm Đổi mới dạy và học thuộc Viện Nghiên cứu cao cấp về toán - nhìn nhận hàng ngàn năm trước con người không cần bằng đại học để làm việc. Quá trình công nghiệp hóa khiến tấm bằng dần trở thành điều kiện tuyển dụng.
Tuy nhiên hiện nay, một bộ phận thị trường lại quay về đánh giá người lao động dựa trên khả năng hoàn thành công việc.
Theo ông Đức, đại học cần mở thêm các khóa ngắn hạn, linh hoạt cho người đi làm. Doanh nghiệp cũng phải đầu tư đào tạo liên tục cho nhân viên, không thể chỉ chờ nhà trường cung cấp người đã có sẵn mọi kỹ năng.
Người học có thể theo một chương trình cấp bằng để xây dựng kiến thức nền, sau đó trở lại trường nhiều lần để cập nhật kiến thức hoặc học kỹ năng mới. Cách tổ chức này giúp đại học trở thành nơi học tập suốt đời, thay vì chỉ phục vụ người trẻ trong vài năm trước khi đi làm.
Dẫu vậy, TS Hoàng Anh Đức lưu ý cần phân biệt học nhanh với học tốt, tiếp nhận thông tin với phát triển tư duy. Chẳng hạn, AI có thể rút thời gian tìm tài liệu và xử lý dữ liệu, nhưng người học cần thời gian để rèn luyện các phẩm chất như sự kiên nhẫn, khả năng chịu thất bại, đặt câu hỏi và theo đuổi những vấn đề khó khăn.
Rút thời gian học phải giữ được chiều sâu
GS Sherman Young - Phó giám đốc Đại học RMIT tại Úc - Ảnh: NGỌC LONG
Tại hội thảo Higher Education Horizons 2026 do Trường đại học RMIT Việt Nam tổ chức mới đây, GS Sherman Young - Phó giám đốc Đại học RMIT tại Úc - cho rằng lộ trình gồm 12 năm phổ thông, 4 năm đại học rồi thêm 2-3 năm sau đại học có thể được xem xét lại.
Ông nói đây là mô hình hình thành từ lịch sử và thói quen văn hóa, nhưng người học hiện có nhiều lựa chọn hơn trước giữa lúc công việc và cuộc sống sau khi rời trường cũng phức tạp hơn.
Một thực tế khác thời AI, sinh viên tốt nghiệp năm 2026 phải có nhiều năng lực và kinh nghiệm hơn người ra trường cách đây 5 năm, trong lúc số việc làm dành cho người mới vào nghề đang thu hẹp. Sinh viên có thể hoàn thành chương trình sớm nhưng vẫn khó tìm việc nếu thiếu kinh nghiệm thực tế.
PGS Tim Fawns (Học viện Giáo dục Monash thuộc Đại học Monash, Úc) đồng tình rằng đại học phải thay đổi nhưng cảnh báo cách chuyển từ mô hình này sang một mô hình khác quá nhanh.
Học từng phần, học theo nhu cầu hoặc lấy chứng chỉ ngắn hạn có thể phù hợp với một số ngành và một số người. Những hình thức này chưa thể thay toàn bộ chương trình dài hạn, bởi kiến thức chuyên môn cần thời gian để tích lũy đủ sâu.
Theo PGS Fawns, thời lượng đào tạo phải được xem cùng mục tiêu của ngành, phương pháp giảng dạy, cách đánh giá và đặc điểm người học. Chương trình 2 năm chưa chắc tốt hơn chương trình 4 năm nếu sinh viên vẫn học để nhớ, thi một lần rồi quên. Giữ đủ 4 năm cũng chưa bảo đảm chất lượng nếu nội dung lặp lại, ít thực hành và chậm cập nhật yêu cầu nghề nghiệp.
Một nghiên cứu có PGS Fawns tham gia, khảo sát hơn 8.000 sinh viên tại 4 đại học ở Úc, cho thấy hơn 80% từng dùng AI tạo sinh cho việc học và gần một nửa dùng thường xuyên. Phần lớn sinh viên tự học cách dùng AI từ những nguồn ngoài trường.
Vì vậy theo ông, thời gian đào tạo có thể thay đổi nhưng không thể rút theo cách chia đều hoặc cắt cơ học số môn. Trường phải xác định phần kiến thức sinh viên cần học đủ sâu, phần có thể tự học, phần phải thực hành và cách kiểm tra năng lực thật của người tốt nghiệp.
Trường đại học 4 năm liên tiếp không tăng học phíTrường đại học Giao thông vận tải TP.HCM vừa có quyết định không tăng học phí đại học chính quy năm học 2023-2024.