Tại diễn đàn Kinh tế sáng tạo và phát triển ngành nghề thực tiễn Việt Nam - VCEP 2026 diễn ra tại TPHCM, chuyên gia tập trung thảo luận về tương lai nền kinh tế sáng tạo trong bối cảnh số hóa và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng.
Chương trình do Trung tâm Khai thác Sáng tạo và Bản quyền số Việt Nam (VCD) phối hợp Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Việt Nam Bách Nghệ Thực Hành (VIPA) tổ chức, với sự đồng hành của Hội đồng Khoa học Pháp lý về Sáng tạo và Bản quyền số (CCLC) cùng các đơn vị liên quan.
Tài sản sáng tạo Việt có nguy cơ bị khai thác trái phép
Phát biểu khai mạc, Đại sứ, TS. Ngô Quang Xuân - Chủ tịch VCEP, nguyên Trưởng Phái đoàn Việt Nam tại Liên Hợp Quốc và Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) - cho rằng đổi mới sáng tạo và kinh tế số đang trở thành những lĩnh vực được quan tâm trên toàn cầu. Trong đó, bản quyền, quyền tác giả và cơ chế bảo vệ thành quả sáng tạo giữ vai trò cốt lõi.
Khi một quốc gia có tiềm năng phát triển, các nền kinh tế lớn cũng đặc biệt quan tâm đến cách quốc gia đó xử lý vấn đề sở hữu trí tuệ, hàng giả, hàng nhái và hành vi xâm phạm bản quyền.
Sở hữu trí tuệ luôn là một trong những nội dung được các đối tác đặc biệt chú trọng. Việt Nam phải từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật, minh bạch chính sách và đáp ứng những tiêu chuẩn quốc tế về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Quá trình này tạo nền tảng cho việc ban hành, sửa đổi nhiều quy định về bản quyền, quyền tác giả và bảo vệ tài sản sáng tạo.
Đại sứ, TS. Ngô Quang Xuân cho rằng yêu cầu hội nhập hiện nay không dừng ở việc nội luật hóa các cam kết. Điều quan trọng hơn là đưa quy định vào thực tiễn, giúp doanh nghiệp và người sáng tạo hiểu quyền lợi, nghĩa vụ cũng như rủi ro khi đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế.
Đối với nhà sáng tạo nội dung, việc tiếp cận thị trường toàn cầu đồng nghĩa tác phẩm có thể nhanh chóng được phổ biến ra ngoài lãnh thổ Việt Nam. Tuy nhiên, phạm vi lan tỏa càng rộng, nguy cơ bị sao chép, khai thác trái phép hoặc phát sinh tranh chấp càng lớn. Vì vậy, kiến thức về bản quyền và các điều ước quốc tế cần được xem là một phần trong hành trang nghề nghiệp.
Ông nhận định những diễn đàn chuyên môn có ý nghĩa trong việc đưa quy định pháp luật đến gần hơn với doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo.
KOL, KOC không thể phủi trách nhiệm cho nhãn hàng
Từ yêu cầu hội nhập, bà Phạm Đắc Mỵ Trân - Quyền Trưởng Phòng Thông tin điện tử, Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM - nêu hiện nay không có văn bản riêng điều chỉnh toàn bộ hoạt động của KOL, KOC.
Hoạt động quảng cáo, bán hàng, livestream, đánh giá sản phẩm và sáng tạo nội dung được điều chỉnh bởi nhiều nhóm quy định khác nhau, trong đó có pháp luật về quảng cáo, thương mại điện tử, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, quản lý thuế và an ninh mạng.
Người làm nội dung trước hết phải kiểm tra tính pháp lý của sản phẩm, dịch vụ trước khi nhận quảng cáo. KOL, KOC không thể lấy lý do chỉ chuyển tải thông tin do doanh nghiệp cung cấp để phủ nhận trách nhiệm khi nội dung sai lệch gây thiệt hại cho người tiêu dùng.
“Các anh chị phải tìm hiểu cho bằng được hồ sơ quảng cáo có những gì. Chúng ta phải nắm được cơ sở pháp lý rồi mới bắt đầu thực hiện quảng cáo”, bà Mỵ Trân nói.
Nội dung được tài trợ hoặc quảng cáo phải được nhận diện rõ ràng. Người sáng tạo không nên khiến khán giả hiểu nhầm rằng họ tự mua, tự trải nghiệm sản phẩm trong khi thực tế đang thực hiện hợp đồng truyền thông với nhãn hàng.
Việc thổi phồng công dụng cũng là rủi ro phổ biến, đặc biệt với thuốc, thực phẩm chức năng và các sản phẩm liên quan sức khỏe. Theo bà Mỵ Trân, người có sức ảnh hưởng có khả năng tác động đến quyết định mua hàng của lượng lớn người theo dõi. Vì vậy, mỗi phát ngôn quảng cáo đều phải được cân nhắc dựa trên hồ sơ sản phẩm và nội dung đã được phép công bố.
Trách nhiệm không chỉ thuộc về người chuyển tải quảng cáo. Doanh nghiệp cũng phải kiểm tra tính pháp lý của sản phẩm, phối hợp kiểm soát nội dung, yêu cầu KOL gắn nhãn quảng cáo và xử lý nội dung vi phạm. Mối quan hệ giữa nhãn hàng và người sáng tạo cần được xác lập bằng hợp đồng, trong đó quy định rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi bên.
Bà Mỵ Trân lưu ý các hành vi bịa đặt, vu khống, cung cấp thông tin sai sự thật, xâm phạm danh dự và uy tín của người khác trên không gian mạng. Tùy tính chất, mức độ, hành vi vi phạm có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự.
Bên cạnh việc tuân thủ pháp luật, người sáng tạo cần đặt trách nhiệm xã hội vào hoạt động nghề nghiệp. Họ không nên lợi dụng niềm tin của người theo dõi để bán sản phẩm không đúng chất lượng, sử dụng dữ liệu cá nhân sai mục đích hoặc sản xuất nội dung gây tác động tiêu cực đến trẻ em và cộng đồng.
Bà khuyến nghị người sáng tạo nên cân nhắc trước khi đăng tải nội dung, tự đặt câu hỏi thông tin đã trung thực, chính xác và phù hợp pháp luật hay chưa. Sự thận trọng này không chỉ hạn chế rủi ro mà còn góp phần xây dựng môi trường thông tin lành mạnh.
Các chuyên gia cho rằng sáng tạo chỉ có thể trở thành một nghề bền vững khi người làm nội dung vừa có năng lực chuyên môn, vừa biết bảo vệ thành quả và chịu trách nhiệm với sản phẩm.
Lượt xem có thể tạo ra sự chú ý trong ngắn hạn, nhưng bản quyền, thương hiệu, cộng đồng và mô hình kinh doanh mới quyết định khả năng đi đường dài.