Tiếp tục đổi mới tư duy lập pháp, từ "luật để quản" sang "luật để kiến tạo"
Đại biểu Quốc hội Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội (Đoàn Ninh Bình) cho biết, trong gần 30 ngày làm việc, Quốc hội vừa quyết định kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội, dự toán ngân sách năm 2027, vừa xem xét thông qua 43 luật, nghị quyết. Nhưng ý nghĩa của Kỳ họp không nằm ở khối lượng, mà ở thời điểm.
"Đây là kỳ họp "bản lề" chuyển từ giai đoạn tháo gỡ điểm nghẽn sang giai đoạn kiến tạo không gian phát triển mới, thể chế hóa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng thành luật, thành nguồn lực, thành kết quả đo đếm được", đại biểu Trần Văn Khải nhấn mạnh.
Dẫn lời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã khẳng định điểm nghẽn thể chế cơ bản được tháo gỡ, khâu yếu nhất là tổ chức thực hiện, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường kỳ vọng Quốc hội tập trung bốn vấn đề lớn.
Thứ nhất, quyết nghị kế hoạch năm 2027 với tư duy tăng trưởng hai con số, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chủ yếu, có chỉ tiêu, nguồn lực và địa chỉ trách nhiệm.
Thứ hai, hoàn thiện "hạ tầng pháp lý" cho nguồn lực phát triển với các dự án: Luật Đất đai (sửa đổi), Luật Nhà ở (sửa đổi), Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi), Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), Luật Đấu thầu (sửa đổi), Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư, và các luật thuế sửa đổi.
Thứ ba, xác lập nền tảng pháp lý cho kỷ nguyên số và năng lượng thông qua các dự án: Luật An ninh dữ liệu, Luật Định danh và xác thực điện tử, các luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Điện lực, Luật Bảo vệ môi trường.
Thứ tư, đánh giá nghiêm túc việc thực hiện Nghị quyết số 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật, để chuyển từ "gỡ từng việc" sang "sửa tận gốc".
Trước yêu cầu cấp thiết phải tháo gỡ điểm nghẽn thể chế để khơi thông nguồn lực phát triển, đại biểu Trần Văn Khải cho rằng Quốc hội cần tiếp tục đổi mới tư duy và phương thức lập pháp theo hướng chuyển từ "luật để quản" sang "luật để kiến tạo".
Với khoa học, công nghệ, kinh tế số, kinh tế tư nhân, luật không nên liệt kê cái gì được làm, mà phải xác định rõ cái gì bị cấm; còn lại là không gian tự do sáng tạo của người dân, doanh nghiệp. Luật phải chấp nhận rủi ro có kiểm soát: cơ chế thử nghiệm, miễn trừ trách nhiệm trong nghiên cứu, khoán sản phẩm, đặt hàng công nghệ chiến lược, đúng với tinh thần các Nghị quyết số 57, 66, 68 của Bộ Chính trị.
Cùng với đó, cần chuyển từ "xử lý hồ sơ" sang "xử lý chính sách". Cơ quan thẩm tra phải đồng hành từ đánh giá tác động, hỏi đến cùng: chính sách mở ra nguồn lực gì, ai hưởng lợi, ai thực thi. "Luật Sở hữu trí tuệ hay Luật An ninh dữ liệu phải được đo bằng số doanh nghiệp được bảo vệ, lượng dữ liệu được khai thác an toàn, chứ không phải số điều khoản", đại biểu Trần Văn Khải nói.
Một nội dung nữa được đại biểu đoàn Ninh Bình nhấn mạnh là lập pháp phải đồng bộ với thực thi. Luật thông qua phải có nghị định, thông tư hiệu lực cùng thời điểm; không chấp nhận "luật chờ nghị định" làm nguội quyết tâm cải cách. Luật Văn bản quy phạm pháp luật mới cần tạo "đường ray" sửa luật theo thực tiễn, nhanh nhưng không để lợi ích ngành, nhóm chi phối.
Chú trọng tính khả thi, tính ổn định và khả năng dự báo của chính sách
Nhấn mạnh tầm quan trọng của Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Nguyễn Thị Sửu, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách thành phố Huế nêu rõ, đây không chỉ là kỳ họp có khối lượng công tác lập pháp lớn, mà còn là dịp để Quốc hội tiếp tục cụ thể hóa các chủ trương, định hướng lớn thành những cơ chế, chính sách và quy định pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Theo đại biểu, thành công của Kỳ họp cần được nhìn nhận trên ba phương diện.
Thứ nhất, chất lượng của các quyết sách lập pháp. Khối lượng luật, nghị quyết được xem xét, thông qua là rất lớn, nhưng điều quan trọng hơn là mỗi văn bản phải có chất lượng tốt, phù hợp với thực tiễn, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật và đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài của đất nước. Những vấn đề còn có cách hiểu khác nhau, những quy định có nguy cơ chồng chéo hoặc phát sinh thủ tục không cần thiết cần được đánh giá thận trọng, trao đổi đến cùng trước khi quyết định.
Thứ hai, khả năng đưa pháp luật vào cuộc sống. Đại biểu cho rằng đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng. Một chính sách dù có mục tiêu tốt nhưng thiếu nguồn lực thực hiện, chưa xác định rõ trách nhiệm hoặc chưa tính toán đầy đủ điều kiện tổ chức thi hành thì hiệu quả thực tế sẽ bị hạn chế. Vì vậy, khi xây dựng và thông qua luật, cần quan tâm đồng thời đến tính khả thi, tính ổn định và khả năng dự báo của chính sách; bảo đảm quy định rõ ràng, dễ hiểu, dễ thực hiện, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp và cơ quan thực thi.
Thứ ba, hiệu quả thực chất đối với phát triển kinh tế-xã hội và đời sống nhân dân. Mọi quyết sách cuối cùng đều phải hướng đến mục tiêu phát triển đất nước, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đồng thời tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp đầu tư, sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.
Đề cập đến những nội dung trọng tâm, đại biểu Sửu kỳ vọng Kỳ họp sẽ tiếp tục tập trung vào việc hoàn thiện thể chế phát triển, tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và bảo đảm an sinh xã hội. Trong đó, cần đặc biệt quan tâm đến việc hoàn thiện môi trường đầu tư, kinh doanh; khơi thông các nguồn lực cho phát triển; thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; nâng cao chất lượng các dịch vụ thiết yếu như giáo dục, y tế; đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, thay vì liệt kê dàn trải các lĩnh vực, cần xác định đúng những vấn đề đang gây khó khăn, vướng mắc và thiết kế được giải pháp pháp lý đủ rõ, đủ mạnh, đủ khả thi để giải quyết những vấn đề đó. Chính sách phải xuất phát từ thực tiễn, lấy hiệu quả phát triển và lợi ích chính đáng của người dân, doanh nghiệp làm một trong những căn cứ quan trọng để đánh giá.
Đại biểu cho rằng việc nâng cao chất lượng lập pháp phải bắt đầu từ khâu chuẩn bị chính sách, đánh giá tác động, lấy ý kiến các đối tượng chịu ảnh hưởng và thẩm tra dự án luật; đồng thời phát huy thực chất hoạt động thảo luận, tranh luận tại nghị trường. Những ý kiến khác nhau cần được xem xét trên cơ sở khoa học, thực tiễn và lợi ích chung, nhằm tìm ra phương án chính sách tối ưu, chứ không chỉ dừng lại ở việc hoàn thành quy trình.
Bên cạnh đó, cần gắn chặt công tác lập pháp với giám sát việc thi hành pháp luật. Sau khi luật, nghị quyết được thông qua, phải theo dõi sát tiến độ ban hành văn bản hướng dẫn, việc bố trí nguồn lực và trách nhiệm tổ chức thực hiện; kịp thời phát hiện những quy định bất cập để kiến nghị sửa đổi, bổ sung. Không nên để tình trạng chính sách đã được ban hành nhưng chậm đi vào cuộc sống, hoặc người dân, doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn do cách hiểu và áp dụng pháp luật thiếu thống nhất.
"Theo tôi, thước đo cao nhất của công tác lập pháp không phải chỉ là có bao nhiêu luật, nghị quyết được thông qua, mà là những văn bản đó tháo gỡ được bao nhiêu điểm nghẽn, tạo ra bao nhiêu cơ hội phát triển, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân và góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Quốc hội, Nhà nước", đại biểu Nguyễn Thị Sửu nói.
Đó cũng chính là điều đại biểu mong muốn và kỳ vọng ở Kỳ họp lần này: lập pháp phải đi trước một bước để mở đường cho phát triển, nhưng đồng thời phải bám sát thực tiễn, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ, lấy hiệu quả thực thi làm thước đo và lấy lợi ích quốc gia, dân tộc làm mục tiêu cao nhất.
Bảo đảm nguồn lực tập trung vào nhiệm vụ cấp thiết, mang lại hiệu quả thiết thực
Đại biểu Bùi Văn Dũng (Đoàn Thanh Hóa), đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, kỳ vọng Kỳ họp sẽ tạo ra ba chuyển biến quan trọng: Tháo gỡ đồng bộ các vướng mắc pháp luật, gắn mục tiêu phát triển với nguồn lực thực hiện và xác định rõ trách nhiệm tổ chức thi hành.
Trước hết, theo đại biểu, cần rà soát pháp luật theo toàn bộ quá trình đầu tư, từ tiếp cận đất đai, quyết định đầu tư, xây dựng đến vận hành và thực hiện nghĩa vụ tài chính. Mỗi sửa đổi phải xác định rõ vướng mắc được tháo gỡ, cơ quan chịu trách nhiệm và tác động đến thời gian, chi phí của doanh nghiệp. Việc tháo gỡ ở một khâu phải bảo đảm dự án có thể tiếp tục triển khai thuận lợi ở các khâu còn lại.
Thứ hai, kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội, ngân sách và đầu tư công năm 2027 cần được xem xét trong một tổng thể thống nhất, làm rõ các nguồn tăng trưởng, dự án tạo thêm năng lực sản xuất, phương án huy động vốn và nghĩa vụ tài chính phát sinh. Yêu cầu tiết kiệm ngân sách phải được thực hiện ngay từ khâu phân bổ, bảo đảm nguồn lực tập trung vào những nhiệm vụ cấp thiết, có đủ điều kiện triển khai và mang lại hiệu quả thiết thực, đồng thời giữ nghiêm kỷ luật tài chính.
Thứ ba, khả năng thực thi phải được tính toán ngay từ khâu xây dựng chính sách. Nhắc lại chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn về yêu cầu "chất lượng phải đi trước một bước so với tiến độ", đại biểu cho rằng mỗi luật, nghị quyết cần xác định rõ văn bản hướng dẫn, điều khoản chuyển tiếp, cơ quan thực hiện, nguồn lực bảo đảm và cơ chế đánh giá. Phân cấp, phân quyền phải gắn với điều kiện thực hiện, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực.
Theo đại biểu, đột phá thể chế không chỉ được đo bằng số lượng luật, nghị quyết được thông qua, mà quan trọng hơn là khả năng khơi thông nguồn lực, giải quyết công việc và mang lại lợi ích cụ thể cho người dân, doanh nghiệp. Đây cũng là nền tảng để duy trì tăng trưởng kinh tế cao, ổn định và bền vững.
Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn 2026-2030, đại biểu nhấn mạnh, ưu tiên hàng đầu là mở rộng năng lực cung ứng và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Nếu nguồn lực tăng nhưng những điểm nghẽn về năng lượng, hạ tầng, nhân lực và thủ tục chưa được giải quyết, hiệu quả thúc đẩy tăng trưởng sẽ hạn chế, trong khi áp lực giá cả có thể gia tăng.
Với mục tiêu năm 2027 phấn đấu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên, CPI bình quân tăng khoảng 4,5%, đại biểu cho rằng cần lượng hóa các nguồn đóng góp cho tăng trưởng và xác định rõ những điều kiện bảo đảm thực hiện.
Trước hết, cần phối hợp chặt chẽ chính sách tài khóa và tiền tệ theo diễn biến thực tế. Chi ngân sách phải tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn của sản xuất, nhất là về hạ tầng thiết yếu, năng lượng, logistics và nâng cao năng suất.
Đồng thời, tạo điều kiện để doanh nghiệp có phương án kinh doanh khả thi tiếp cận vốn, đi đôi với bảo đảm thanh khoản, an toàn hệ thống và phát triển các kênh huy động vốn dài hạn. Việc chủ động xây dựng các kịch bản ứng phó với biến động nguồn cung, thị trường và dòng vốn cũng có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế.
NHÓM PHÓNG VIÊN