Đánh thức di sản từ trăn trở của Gen Z
Diễn ra trong tháng 9/2026 tại Trung tâm Văn hóa nghệ thuật trên phố Hàng Buồm (Hà Nội), triển lãm Lưu Trăng do Ban Quản lý Hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội phối hợp cùng Câu lạc bộ Đình làng Việt tổ chức thu hút lượng lớn khách tham quan. Điểm đáng chú ý của sự kiện nằm ở ê-kíp thực hiện - từ lúc khởi xướng, nghiên cứu, chế tác, thậm chí giới mộ điệu đến thưởng lãm cũng đa phần thuộc thế hệ trẻ.
Đồ chơi Trung thu truyền thống như đèn con cua khổng lồ, đèn cá chép, đèn nhật nguyệt, tiến sĩ giấy hay lọng tán cung đình - vốn là tinh hoa thẩm mỹ thành thị, phát triển rực rỡ từ trước năm 1954, trải qua nhiều biến động lịch sử, các kỹ nghệ thủ công này từng bị đứt đoạn. Và nhiều người trẻ hôm nay đã chủ động mày mò, tìm kiếm và phục dựng lại những di sản này.
Nguyễn Đức Anh (18 tuổi) - người khơi nguồn dự án, sinh ra trong một gia đình thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu nên rất yêu hoa văn cổ. Thế nhưng thế hệ của Đức Anh lại toàn tiếp xúc với các sản phẩm in ấn công nghiệp. Sự tiếc nuối trước những nét đẹp tinh xảo của đồ chơi Trung thu xưa và các giá trị văn hóa Việt dần mai một đã thôi thúc cậu nghiên cứu tư liệu do người Pháp ghi lại. Đức Anh tìm gặp họa sĩ Nguyễn Đức Bình - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Đình làng Việt để đề xuất kế hoạch đưa di sản quay trở lại đời sống.
Giống Đức Anh, kiến trúc sư Trịnh Văn Khuê (28 tuổi) cũng dấn thân vào con đường này từ những trăn trở của bản thân. Anh chia sẻ, động lực xuất phát từ khi học chương trình thạc sĩ quốc tế về Thiết kế đô thị tại Đại học Kiến trúc Hà Nội.
"Khi chứng kiến bạn bè quốc tế tự tin thuyết trình trôi chảy về bản sắc văn hóa dân tộc họ, tôi không khỏi trăn trở và chạnh lòng vì người trẻ Việt Nam chưa có nhiều dữ liệu để giới thiệu với thế giới. Từ nỗi trăn trở đó, tôi cùng các cộng sự đã quyết tâm đào sâu nghiên cứu các mẫu đèn lồng cổ", kiến trúc sư Trịnh Văn Khuê chia sẻ.
Sức hút của di sản không dừng lại ở các tác giả chế tác mà còn lan tỏa mạnh mẽ tới lực lượng tình nguyện viên. Phạm Nhật Hồng (20 tuổi, sinh viên Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) chia sẻ: "Tôi vốn yêu thích màu sắc văn hóa truyền thống và theo dõi các sáng tác mỹ thuật cổ từ lâu. Khi đến triển lãm, tôi cùng bạn bè đã quyết định làm tình nguyện viên hỗ trợ dự án. Góp phần phát huy giá trị thẩm mỹ của cha ông vừa là trách nhiệm, vừa là niềm tự hào dân tộc lớn lao".
Giải mã tri thức dân gian và trao quyền sáng tạo
Lý giải về hiện tượng người trẻ tự tìm về cội nguồn, họa sĩ Nguyễn Đức Bình nhận định đây là nhu cầu nội của Gen Z trước áp lực bội thực thông tin trên không gian mạng. Chính khát khao khẳng định bản thân và tìm lại căn tính Việt đã thúc đẩy họ tự dấn thân, khôi phục những giá trị mà thế hệ trước chưa kịp trao truyền.
Sở hữu khát khao lớn nhưng hành trình phục dựng di sản của giới trẻ không ít chông gai. Do các mẫu đèn lồng truyền thống nay chỉ còn lưu lại qua hình ảnh tư liệu hoặc tranh vẽ, các nhóm sáng tạo phải tự giải mã toàn bộ cấu trúc: từ kỹ thuật đan nan tre, ngâm bùn chống mối mọt, đến cách bồi giấy dó và phối màu...
Đóng vai trò đồng hành, Câu lạc bộ Đình làng Việt và họa sĩ Nguyễn Đức Bình lựa chọn phương châm: Không làm thay, không áp đặt lý thuyết mà trao quyền trọn vẹn và mở đường cho người trẻ. Chính sự tin tưởng này đã khiến giới trẻ thoả sức sáng tạo, tự do tìm lời giải cho những bài toán kỹ thuật khó về kỹ thuật thủ công.
Nhưng nếu một người trẻ yêu văn hóa truyền thống, mải miết tìm hiểu kỹ thuật thủ công khó, tốn thời gian, công sức và tiền bạc nhưng không thể sống được bằng công việc ấy, thì câu chuyện bảo tồn sẽ rất khó đi xa.
Để giải quyết bài toán này, kiến trúc sư Trịnh Văn Khuê chia sẻ về phương án cụ thể để thương mại hóa các dòng sản phẩm. Nhóm của anh đã tiến hành số hóa bản vẽ, tạo các phần khuôn và dưỡng dập sẵn giúp giảm chi phí nhân công, đồng thời thu nhỏ kích thước đồ sộ của sản phẩm trưng bày sao cho phù hợp với không gian sinh hoạt gia đình hiện đại...
Theo họa sĩ Nguyễn Đức Bình, khi sản phẩm văn hóa mang lại thu nhập ổn định, di sản sẽ bước ra khỏi bảo tàng để trở thành một phần của đời sống đại chúng. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển ngành công nghiệp văn hóa bền vững.
Ngọc Ánh