Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, xã Lam Hạ (nay là phường Hà Nam, tỉnh Ninh Bình) giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Nơi đây hội tụ các tuyến giao thông huyết mạch như cầu đường bộ trên quốc lộ 1, cầu đường sắt Bắc Nam, ga Phủ Lý cùng các tuyến đường thủy vượt sông Châu, bảo đảm vận tải vũ khí, lương thực, thuốc men chi viện cho chiến trường miền Nam.
Nhận diện rõ tầm quan trọng của khu vực này, không quân Mỹ liên tục đánh phá Phủ Lý và Lam Hạ, biến nơi đây thành một trong những tọa độ lửa. Theo thống kê, từ tháng 9/1965 đến tháng 9/1967, khu vực Phủ Lý hứng chịu 55 trận đánh lớn nhỏ, gần 560 lượt máy bay Mỹ trút xuống hơn 3.140 quả bom các loại.
Khi cầu Phủ Lý bị đánh phá, các tuyến vượt sông, trong đó có cầu phao và cầu chìm, được tổ chức lại ngay để duy trì giao thông. Cùng với đường bộ, đường sắt và ga Phủ Lý, mạng lưới này giúp giữ thông tuyến vận tải người, hàng hóa và phương tiện từ hậu phương miền Bắc vào tiền tuyến.
Nữ dân quân Lam Hạ trên trận địa phòng không chống Mỹ. Ảnh: Tư liệu
Ngày 5/8/1965, Đại đội Dân quân phòng không Lam Hạ được thành lập với 87 cán bộ, chiến sĩ, biên chế thành hai trung đội. Trong đó, Trung đội nữ dân quân có 24 người, phần lớn mới 18-20 tuổi.
Những nữ dân quân người làm nông nghiệp, người giáo viên, công nhân, một số đã có con nhỏ, chồng đi công tác hoặc chiến đấu xa nhà. Khi máy bay xuất hiện, họ rời công việc thường ngày để vào vị trí chiến đấu. Khi tiếng bom tạm ngưng, họ lại trở về sản xuất, sửa đường, làm công việc đồng áng.
Những cô gái gục trên mâm pháo
Bà Nguyễn Thị Tình, nguyên Trung đội trưởng Trung đội nữ dân quân phòng không Lam Hạ, cho hay Lam Hạ khi đó có tám vị trí phòng không liên kết ở ba thôn Đình Tràng, Hòa Lạc, Đường Ấm. Nữ dân quân được huấn luyện từ chiến đấu ở các khẩu đội pháo 57 mm, 37 mm, súng 14,5 mm đến tiếp đạn, cứu thương...
"Thời ấy, phần lớn chị em mới mười tám, đôi mươi, còn rất trẻ nhưng không hề nao núng trước mưa bom bão đạn. Người trước hy sinh, người sau lập tức tiếp bước", bà Tình kể.
Trong ký ức của bà Tình, Đinh Thị Tâm có nhiều tài lẻ, biết thổi sáo, đàn hay và thích may vá nên được chị em trong đơn vị rất quý mến. Trước trận đánh ngày 1/10/1966, do nhà gần, Tâm tranh thủ chạy về báo gia đình tìm nơi trú ẩn, uống ngụm nước rồi quay lại trận địa. Đó cũng là lần cuối cô trở về nhà.
Bà Nguyễn Thị Tình, nguyên Trung đội trưởng Trung đội nữ dân quân phòng không Lam Hạ. Ảnh: Lam Sơn
Sáng 1/10/1966, không quân Mỹ tổ chức bốn đợt ném bom vào Phủ Lý. Đến đợt cuối, khoảng 10h, máy bay tập trung đánh vào trận địa hỏa lực phòng không ở Đình Tràng. Các nữ dân quân vẫn bám vị trí chiến đấu.
Đinh Thị Tâm, Phan Thị Tuyết, Phạm Thị Lan, Vũ Thị Thanh Phương cùng hai chị em ruột Nguyễn Thị Thu và Nguyễn Thị Thi hy sinh trong trận đánh. Cùng ngày, lực lượng phòng không Lam Hạ phối hợp với bộ đội chủ lực bắn rơi hai máy bay A4 của không quân Mỹ.
Khi đó Thu 18 tuổi, Thi mới 16 tuổi. Thu hy sinh trên mâm pháo, còn Thi bị thương nặng, một chân dập nát và được đưa về bệnh xá. Các bác sĩ quyết định cưa chân để cứu cô gái. Thi nói: "Cứ cưa chân em đi, để thuốc cho người khác". Vết thương quá nặng, khoảng 17h cùng ngày cô qua đời. Thu khi ấy đã có người thương. Hai gia đình đã bỏ trầu, hẹn ngày cưới.
Chín ngày sau, ngày 9/10/1966, thêm ba nữ dân quân Nguyễn Thị Thuận, Trần Thị Thẹp và Nguyễn Thị Oánh hy sinh tại trận địa pháo 57 mm ở Đường Ấm. Ngày 7/7/1967, thêm chị Đặng Thị Chung hy sinh tại trận địa pháo 57 mm ở Hòa Lạc.
Tượng đài 10 nữ anh hùng liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ. Ảnh: Lam Sơn
Tổng cộng 10 nữ dân quân lần lượt nằm lại trong những trận đánh bảo vệ các vị trí giao thông và quân sự trọng yếu của Phủ Lý.
Sau chiến tranh, những người còn sống lấy ngày 1/10 hằng năm làm ngày giỗ chung của 10 nữ dân quân Lam Hạ. Mỗi lần trở về trận địa cũ, bà Tình cùng đồng đội lại nhắc tên từng người, nhớ những công việc thường ngày, những câu chuyện về gia đình và cả những dự định còn dang dở...
Đại đội Dân quân phòng không Lam Hạ tiếp tục chiến đấu những năm sau đó. Từ năm 1965 đến năm 1972, đơn vị tham gia khoảng 120 trận đánh lớn, nhỏ. Ngoài mặt trận Phủ Lý, họ còn cơ động đến Cầu Giẽ, Đồng Văn, sử dụng súng máy phòng không 14,5 mm phối hợp với bộ đội chủ lực bảo vệ mục tiêu.
Năm 2010, Đại đội Dân quân phòng không Lam Hạ và liệt sĩ Nguyễn Thị Thi được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Năm 2018, chín nữ liệt sĩ còn lại được truy tặng danh hiệu này.
Trận địa pháo phòng không Lam Hạ được phục dựng lại ngay tại nơi diễn ra những trận đánh khốc liệt năm xưa. Ảnh: Lam Sơn
Địa điểm trận địa pháo phòng không Lam Hạ được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2016. Tượng đài 10 nữ anh hùng dân quân pháo phòng không Lam Hạ cũng được xây dựng tại khu di tích, trở thành nơi tưởng niệm các liệt sĩ.
Tối 1/10/2026, tỉnh Ninh Bình tổ chức lễ kỷ niệm 60 năm ngày hy sinh của 10 nữ dân quân tại khu di tích Lam Hạ. Chương trình nghệ thuật sân khấu hóa gồm ba chương: Thép lửa Lam Hạ, Nơi hậu phương cũng là tiền tuyến và khép lại với phần Những linh hồn bất tử với non sông.
Lê Hoàng