Liên hợp quốc trả lời câu hỏi: Quốc gia chìm dưới biển có mất tư cách quốc gia?

Tuvalu, quốc đảo Thái Bình Dương với khoảng 12.000 người, đang đối mặt nguy cơ ngập lụt, xói lở bờ biển và mực nước biển dâng ngày càng rõ rệt. Fogafale, nơi sinh sống của khoảng một nửa dân số Tuvalu, đặc biệt dễ tổn thương khi biển lấn sâu dọc bờ phía nam. Những biến động ấy đặt ra câu hỏi cấp thiết: nếu lãnh thổ một quốc gia dần biến mất dưới biển, quốc gia đó có còn tồn tại về mặt pháp lý hay không? Theo thông tin Tuổi Trẻ dẫn lại, Liên hợp quốc vừa đưa ra tuyên bố thể hiện sự quan ngại sâu sắc trước tốc độ mực nước biển dâng trên toàn cầu. Tuyên bố đồng thời kêu gọi cộng đồng quốc tế hành động mạnh mẽ hơn, từ giảm phát thải khí nhà kính đến hỗ trợ tài chính cho các nước dễ bị tổn thương. Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cảnh báo những con số tính bằng milimét vẫn có thể kéo theo hàng triệu cuộc đời tan vỡ, cộng đồng phải rời bỏ quê hương và tương lai bị tước đoạt. Ông Guterres nhấn mạnh thế giới không thể để các quốc gia, nền văn hóa cùng khát vọng của hàng tỉ người biến mất dưới những con sóng. Cảnh báo ấy đặc biệt nghiêm trọng với các đảo quốc vùng thấp, nơi diện tích đất hạn chế khiến người dân hầu như không có nhiều lựa chọn di chuyển trong nước. Với họ, mực nước biển dâng không còn là nguy cơ xa xôi, mà đang trực tiếp tác động đến nhà cửa, sinh kế, hạ tầng và bản sắc cộng đồng. Theo Hãng tin AFP, trong năm 2024, mực nước biển toàn cầu tăng gần 6mm, mức tăng hằng năm cao nhất từng được ghi nhận. Nếu các quốc gia không hành động quyết liệt, mực nước biển có thể tăng 1m hoặc cao hơn vào cuối thế kỷ này. Nguyên nhân chủ yếu đến từ đại dương nóng lên, khiến nước giãn nở, cùng hiện tượng các tảng băng và sông băng tan chảy nhanh hơn. Tuyên bố của Liên hợp quốc mang ý nghĩa vượt ra ngoài lời kêu gọi ứng phó khí hậu, vì còn đề cập số phận pháp lý của những quốc gia có lãnh thổ bị biển nhấn chìm. Văn bản khẳng định các vùng biển của một quốc gia vẫn được duy trì ngay cả khi đường bờ biển bị thu hẹp bởi nước biển dâng. Tuyên bố cũng nêu rõ sau khi một quốc gia được thành lập, việc một yếu tố cấu thành quốc gia biến mất không nhất thiết khiến quốc gia đó mất tư cách pháp lý. Tổng thống Palau Surangel Whipps Jr. hoan nghênh tuyên bố này, gọi đây là một thành tựu thực sự đối với các đảo quốc nhỏ. Phát biểu thay mặt liên minh các đảo quốc nhỏ, ông cho biết những quốc gia được định hình bởi đại dương bao quanh sẽ chứng kiến cuộc sống thay đổi sâu sắc khi mực nước biển tiếp tục tăng. Ông cũng nhắc lại rằng các đảo quốc nhỏ đã cảnh báo về nóng lên toàn cầu và nước biển dâng từ Tuyên bố Male năm 1989, đồng thời góp phần xây dựng luật pháp quốc tế liên quan. Những rủi ro cụ thể có thể lớn hơn nhiều so với cảm nhận từ vài milimét tăng thêm mỗi năm, theo ông Tom Mortlock, chuyên gia phân tích thảm họa tại Công ty Aon. Ông cho biết mực nước biển dâng 1cm có thể khiến đường bờ biển lùi vào đất liền khoảng 1m, tùy điều kiện địa hình và khu vực. Các trận lũ từng chỉ xảy ra khoảng 50 năm một lần với mực nước hiện nay có thể xuất hiện thường xuyên hơn, khoảng 3 đến 4 năm một lần, nếu mực nước tăng 0,5m. Bên cạnh cắt giảm phát thải, ông Mortlock cho rằng các giải pháp dựa vào thiên nhiên, như phục hồi rừng ngập mặn, có thể giúp giảm rủi ro ven biển. Rừng ngập mặn vừa làm chậm tác động của sóng và nước dâng, vừa hấp thụ carbon, qua đó hỗ trợ xử lý nguyên nhân cốt lõi của biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, câu chuyện Tuvalu cũng cảnh báo các thành phố ven biển, đặc biệt tại Đông Nam Á, đang chịu mối đe dọa kép khi nước biển dâng đồng thời với tình trạng mặt đất tiếp tục sụt lún.