Lộ điểm yếu phòng không của Ả rập Xê út sau làn sóng tấn công từ Houthi

Lực lượng Houthi tại Yemen trong các ngày 6-7/10 thực hiện các cuộc tập kích quy mô lớn bằng tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và máy bay không người lái (UAV) nhằm vào Sân bay quốc tế King Khalid ở thủ đô Riyadh và các cơ sở hạ tầng trọng yếu tại Ả rập Xê út, làm lộ rõ những điểm yếu phòng không của nước này.

Theo thông báo chính thức của Cơ quan Hàng không Dân dụng Ả rập Xê út (GACA), 3 người thiệt mạng và 36 người bị thương do các vụ tấn công của Houthi nhằm vào hai sân bay lớn của Ả rập Xê út trong hai ngày qua. 

Một người Sudan thiệt mạng, 8 người bị thương tại sân bay quốc tế King Khalid ở thủ đô Riyadh; 2 phụ nữ châu Phi thiệt mạng và 28 người bị thương tại sân bay Abha gần biên giới Yemen.

Những con số trên, được các hãng tin lớn đồng loạt đưa tin, không chỉ là thống kê thương vong mà còn trở thành tín hiệu rõ ràng nhất về lỗ hổng trong hệ thống phòng không của một trong những quốc gia giàu có nhất Trung Đông.

Phát ngôn viên quân sự của lực lượng Houthi, Yahya Saree, tuyên bố lực lượng này đã sử dụng tên lửa đạn đạo và thiết bị bay không người lái (UAV) tấn công cả hai sân bay, đồng thời khẳng định các mục tiêu đã bị “đánh trúng chính xác”.

Liên quân do Ả rập Xê út dẫn đầu đã đáp trả bằng cách tuyên bố đã tấn công hơn 80 mục tiêu quân sự của Houthi tại các tỉnh Saada, Hodeidah, Jawf và Marib, đồng thời đánh chặn và phá hủy một tên lửa đạn đạo phía bắc Riyadh. Liên quân cũng cho biết đang theo dõi các bệ phóng tại khu vực Sanaa.

Tuy nhiên, việc một số cuộc tấn công vẫn gây thiệt hại về người và tài sản tại thủ đô của Ả rập Xê út cho thấy hệ thống phòng thủ, dù hiện đại, vẫn chưa đủ để ngăn chặn hoàn toàn các cuộc tập kích từ xa.

Chiến trường Yemen và cuộc khủng hoảng nhân đạo

Những cuộc tấn công này không diễn ra bất ngờ; chúng là phần nổi của đợt giao tranh tái bùng phát tại Yemen, vốn đã kéo dài hơn 12 năm và được nhiều nhà phân tích coi là hệ quả lan tỏa từ xung đột Mỹ - Iran.

Trong tháng 9, lực lượng Houthi đã chiếm được một số vị trí chiến lược dọc bờ biển Đỏ, bao gồm thị trấn Mocha và các khu vực quanh eo biển Bab el-Mandeb. Tuyến hàng hải này trở nên quan trọng hơn bao giờ hết đối với xuất khẩu năng lượng của Ả rập Xê út và các nước Vùng Vịnh sau khi hoạt động qua eo biển Hormuz bị hạn chế nghiêm trọng.

Theo phân tích của trang tin Al Jazeera, lực lượng chính phủ được Ả rập Xê út hậu thuẫn đã mở cuộc phản công từ đầu tháng 10, tuyên bố giành lại một số vị trí tại huyện Dhubab và tiến gần Mocha. Tuy nhiên, các quan chức thực địa và nhà phân tích cảnh báo rằng những tuyên bố này có thể mang tính lạc quan quá mức.

Giao tranh vẫn tập trung quanh các ngọn đồi chiến lược phía đông vùng đồng bằng ven biển, nơi kiểm soát tuyến tiếp tế quan trọng dẫn tới chiến trường Taiz.

Giới chuyên gia cho rằng, khả năng Houthi duy trì ảnh hưởng tại Bab el-Mandeb đặt ra rủi ro trực tiếp đối với vận tải biển toàn cầu và dòng chảy dầu mỏ. Ả rập Xê út đang tích cực tìm kiếm hỗ trợ quốc tế. Liên minh phòng thủ mới giữa Ả rập Xê út, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan (thường được gọi là “Thỏa thuận quốc phòng Mecca”, ký hồi tháng 8) đã bước vào giai đoạn vận hành.

Ngày 5/10, các bên họp tại Riyadh và cam kết triển khai nhanh chóng lực lượng cũng như năng lực quân sự để hỗ trợ phòng thủ tập thể. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan ngày 8/10 cho biết các thủ tục nội bộ để đưa hiệp ước ra quốc hội đang hoàn tất.

Đồng thời, theo hãng tin Reuters dẫn nguồn tin từ quan chức quân sự Syria, Damascus đang cân nhắc khả năng hỗ trợ quân sự cho đồng minh Ả rập Xê út. Các phương án bao gồm hỗ trợ phòng thủ hoặc triển khai lực lượng tham gia tiến công cùng quân đội Yemen. Tổng thống Syria Ahmed al-Sharaa đã thảo luận vấn đề này trong chuyến thăm Riyadh.

Một nhà ngoại giao Syria khẳng định nước này “kiên định ủng hộ Ả rập Xê út” trước các cuộc tấn công của Houthi, nhưng ưu tiên hàng đầu vẫn là phục hồi nội địa sau nội chiến. Một số nguồn khác phủ nhận việc Ả rập Xê út yêu cầu cụ thể triển khai quân, phản ánh sự thận trọng trong quan hệ khu vực.

Trong khi các bên tập trung vào tên lửa, sân bay, hàng trăm nghìn thường dân Yemen đang phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất. Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) ngày 7/10 công bố số người phải rời bỏ nơi ở kể từ khi đợt giao tranh mới nhất bùng phát đã vượt 200.000 người.

Tổng Giám đốc IOM Amy Pope nhấn mạnh người dân đang chạy trốn để bảo toàn tính mạng nhưng không tìm được nơi an toàn, đồng thời kêu gọi tăng nguồn tài trợ trước nhu cầu lương thực và chỗ ở ngày càng lớn. Theo Liên hợp quốc, tại một số khu vực ở Yemen, cứ bốn gia đình thì có ba đang thiếu ăn.

Cuộc xung đột tại Yemen vốn đã tạo ra một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng nhất thế giới. Lực lượng Houthi kiểm soát phần lớn miền Bắc và thủ đô Sanaa từ năm 2014. Liên quân Ả rập Xê út can thiệp vì lo ngại ảnh hưởng của Iran và bất ổn biên giới. Hai bên cáo buộc lẫn nhau: Liên quân khẳng định phía Iran đã cung cấp vũ khí, huấn luyện và tài trợ cho lực lượng Houthi; trong khi Houthi bác bỏ việc là lực lượng ủy nhiệm của Tehran, tuyên bố tự phát triển vũ khí; Iran cũng phủ nhận các cáo buộc.

Lỗ hổng phòng không

Đối chiếu với cuộc xung đột Nga - Ukraine, có nhiều điểm tương đồng đáng chú ý trong thách thức phòng không hiện nay của  Ả rập Xê út. Tại Ukraine, các cuộc tấn công ồ ạt bằng UAV và tên lửa đạn đạo của Nga đã buộc Kiev phải đối mặt với bài toán kinh tế chiến tranh: một UAV giá vài chục nghìn USD có thể buộc đối phương phóng tên lửa đánh chặn trị giá hàng triệu USD. Việc tiêu hao kho đạn phòng không trở thành chiến lược trung tâm.

Ả rập Xê út đang đối mặt với logic tương tự. Theo các quan chức khu vực, kho tên lửa đánh chặn tên lửa Patriot PAC-3 của Riyadh đã giảm mạnh sau nhiều tháng đối phó với các mối đe dọa từ nhiều hướng. Chi phí một quả tên lửa đánh chặn trị giá khoảng 3-4 triệu USD, trong khi UAV hoặc tên lửa tầm trung của lực lượng Houthi rẻ hơn rất nhiều và có thể sản xuất hoặc lắp ráp tại chỗ. Các cuộc tấn công hỗn hợp (tên lửa đạn đạo bay cao + UAV bay thấp, chậm) gây bão hòa cảm biến radar, buộc hệ thống phải ưu tiên mục tiêu và chấp nhận rủi ro “rò rỉ”.

Các phân tích của Viện Washington (Mỹ) và các chuyên gia quốc phòng chỉ ra rằng hệ thống phòng không Ả rập Xê út, dù được tăng cường sau vụ tấn công Abqaiq năm 2019, vẫn tồn tại lỗ hổng địa lý và tầng thấp. Radar không phải lúc nào cũng bao phủ 360 độ; địa hình và độ cong Trái Đất tạo ra “vùng tối”; các hệ thống tầm ngắn cũ hơn gặp khó với UAV bay sát mặt đất. Việc phải phân tán lực lượng phòng thủ giữa biên giới phía nam (đối phó với lực lượng Houthi) và các mối đe dọa khác càng làm giảm mật độ bảo vệ quanh Riyadh - thủ đô và trung tâm chính trị - kinh tế.

Houthi đã tiến hóa từ lực lượng chiến đấu miền núi thành tổ chức sở hữu hàng chục nghìn chiến binh cùng kho tên lửa đạn đạo (Burkan, Hatem, theo tuyên bố của họ) và UAV tầm xa (Samad, Qasef, biến thể giống Shahed). Khả năng kết hợp quan sát UAV với tấn công chính xác tăng đáng kể hiệu quả.

Điều đó không có nghĩa hệ thống Ả rập Xê út đã thất bại (nhiều tên lửa vẫn bị đánh chặn thành công), nhưng nó cho thấy giới hạn của mô hình phòng thủ dựa chủ yếu vào intercept đắt tiền trước đối thủ chấp nhận chiến thuật tiêu hao.

Hệ quả khu vực và triển vọng

Theo giới chuyên gia, các cuộc tấn công vào sân bay Riyadh và Abha của Ả rập Xê út không chỉ là sự kiện quân sự, mà còn là thông điệp chiến lược. Chúng buộc Ả rập Xê út phải cân nhắc lại mức độ phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài, đẩy nhanh hợp tác với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, đồng thời thăm dò khả năng mở rộng liên minh với Syria.

Đối với thị trường năng lượng toàn cầu, bất kỳ sự gián đoạn nào tại Bab el-Mandeb đều có thể đẩy giá dầu tăng thêm trong bối cảnh Hormuz vốn đã bất ổn.

Quan điểm khách quan đòi hỏi nhìn nhận cả hai phía. Lực lượng Houthi lý giải các cuộc tấn công là nhằm đáp trả sự hỗ trợ của Ả rập Xê út cho lực lượng chính phủ Yemen và các cuộc không kích. Liên quân khẳng định hành động của mình là tự vệ trước các cuộc tấn công vào dân thường và hạ tầng dân sự.

Cả hai đều có lợi ích trong việc duy trì đà chiến tranh: Houthi củng cố vị thế đàm phán và kiểm soát tuyến hàng hải; trong khi Ả rập Xê út bảo vệ biên giới và ảnh hưởng khu vực.

Tuy nhiên, dữ liệu nhân đạo từ Liên hợp quốc cho thấy cái giá thực sự đang được trả bằng mạng sống, sinh kế của hàng trăm nghìn người Yemen. Không có giải pháp quân sự thuần túy nào có thể kết thúc cuộc xung đột đã kéo dài hơn một thập kỷ.

Việc tăng cường phòng không, dù cần thiết trước mắt, chỉ là giải pháp tạm thời nếu không đi kèm với nỗ lực ngoại giao nghiêm túc nhằm giảm leo thang và mở đường cho đàm phán.

Sân bay King Khalid hiện vẫn đối mặt nguy cơ gián đoạn, các văn phòng tại khu tài chính Riyadh khuyến cáo làm việc từ xa sau tiếng nổ, và giao tranh tại Yemen chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Lỗ hổng phòng không tại Riyadh không chỉ là vấn đề kỹ thuật của SẢ rập Xê út. Nó phản ánh thực tế chiến tranh hiện đại: khi công nghệ tấn công rẻ tiền và phân tán trở nên phổ biến, ngay cả những lá chắn phòng thủ đắt đỏ nhất cũng có thể bị thử thách đến giới hạn.

Bài học từ Ukraine và từ chính Yemen là rõ ràng - bền vững của hệ thống phòng thủ phụ thuộc không chỉ vào công nghệ, mà còn vào kho dự trữ, phối hợp quốc tế và khả năng kiểm soát leo thang chính trị.