California đang ở giữa một làn sóng đầu tư phá vỡ mọi kỷ lục, được tiếp sức bởi cơn bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI) tại thung lũng Silicon.
Theo hãng cung cấp dữ liệu PitchBook, từ đầu năm đến nay, các công ty đặt trụ sở tại “Tiểu bang Vàng” đã huy động được khoảng 366 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm. Con số này gấp hơn ba lần tổng lượng vốn mạo hiểm chảy vào 49 bang còn lại, và gần gấp đôi kỷ lục trước đó do chính California xác lập năm 2025. Bang New York đứng thứ hai với khoảng cách rất xa: 27 tỷ USD giá trị thương vụ được công bố từ đầu năm.
Dòng vốn vẫn tiếp tục đổ về bất chấp nguy cơ từ dự luật thuế tỷ phú, sắc thuế mà những người phản đối, trong đó có Thống đốc Gavin Newsom, cảnh báo có thể khiến giới đầu tư e ngại. Ít nhất cho đến lúc này, các khoản đầu tư vào những công ty AI lớn nhất vẫn duy trì cơn sốt, trong khi tầng lớp tỷ phú của bang chờ xem cử tri có thông qua sắc thuế mới trong cuộc bỏ phiếu tháng 11 tới hay không.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Thành phố San Francisco, bang California, Mỹ (Ảnh: CV)
Dòng tiền khổng lồ đổ vào AI đã khiến giá nhà ở San Francisco tăng vọt, đồng thời giúp không ít người trở thành triệu phú chỉ sau một đêm. Nhưng tác động của cơn bùng nổ này không chỉ dừng lại ở Vùng Vịnh - trung tâm công nghệ của nước Mỹ. Nhờ nguồn thu thuế thu nhập tăng vượt xa dự báo, ngân sách bang California, vốn thâm hụt triền miên nhiều năm, cũng được giảm bớt áp lực đáng kể.
Tháng 5/2025, Sở Tài chính California dự báo thu 126 tỷ USD thuế thu nhập cá nhân cho năm tài khóa kết thúc ngày 30/6. Trên thực tế, khoản thuế này mang về khoảng 147 tỷ USD, khi sự hào hứng với AI thổi bùng thị trường chứng khoán và nâng cao thu nhập của giới nhân sự công nghệ. Các đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) trong tương lai của những công ty AI non trẻ đang gọi vốn hôm nay sẽ còn mang lại thêm nguồn thu thuế từ lãi vốn.
Khoản “lộc trời” này chưa giải quyết được các thách thức ngân sách dài hạn của California, nhưng đã đem lại cho lãnh đạo bang sự linh hoạt ngắn hạn ngoài dự kiến. Bang có thể tích lũy thêm quỹ dự phòng và chi nhiều hơn cho giáo dục, lĩnh vực theo quy định phải được nhận một tỷ lệ nhất định trong nguồn thu. Khoản thuế tăng thêm cũng tạo dư địa cho các khoản chi tùy nghi, từ xây tòa án mới cho đến dọn dẹp rác thải.
Nguồn vốn nói trên, do các quỹ đầu tư mạo hiểm triển khai thay mặt các nhà đầu tư gồm quỹ hưu trí, quỹ hiến tặng của các trường đại học và những cá nhân giàu có, được rót vào các công ty non trẻ và dự án khởi nghiệp (startup) có tiềm năng tăng trưởng mạnh. Nhà đầu tư mạo hiểm thu lời khi các công ty trong danh mục được mua lại hoặc lên sàn với mức định giá, trong những trường hợp hiếm hoi, cao gấp bội số tiền họ bỏ ra ban đầu để mua cổ phần.
Chỉ riêng hai công ty AI đã chiếm hơn một nửa “cơn sốt vàng” vốn mạo hiểm của California trong năm nay. Hồi tháng 3, OpenAI huy động 122 tỷ USD trong vòng gọi vốn lớn nhất lịch sử Thung lũng Silicon. Trong khi đó, đối thủ Anthropic đã thu hút 95 tỷ USD qua hai vòng gọi vốn.
Nhưng những khoản đầu tư nhỏ hơn cũng trải rất rộng: hơn 4.000 startup đặt tại California đã gọi vốn thành công trong năm 2026, theo PitchBook. Ngoài các công ty AI, trong số những thương vụ gần đây có vòng gọi vốn 1,37 tỷ USD được công bố ngày 6/8 của Hadrian Automation, startup sản xuất quốc phòng có trụ sở tại Torrance, và khoản huy động 545 triệu USD ngày 7/8 của Whatnot, nền tảng thương mại điện tử qua livestream.
Sức hút riêng có của thung lũng Silicon, với mật độ nhân lực, doanh nghiệp và nhà đầu tư AI không nơi nào sánh kịp, vẫn giữ cho dòng tiền chảy về, bất chấp hệ thống quy định dày đặc của California và sự bất định quanh dự luật thuế tỷ phú.
“Đơn giản, đây là nơi mọi chuyện đang diễn ra,” ông Sean Randolph, Giám đốc cấp cao của Viện Kinh tế Hội đồng Vùng Vịnh (Bay Area Council Economic Institute), một tổ chức nghiên cứu thân doanh nghiệp, nhận định.
Các công nghệ mới thường có xu hướng quần tụ tại một khu vực địa lý nhất định, như ngành ô tô ở Detroit, ngành điện ảnh ở Los Angeles, hay những cơn sốt công nghệ trước đây ở Vùng Vịnh. Nhưng mức độ tập trung của dòng vốn AI vào thung lũng Silicon lần này là đặc biệt cao, theo ông Enrico Moretti, nhà kinh tế học tại Đại học California ở Berkeley, người chuyên nghiên cứu về địa lý việc làm.
“Đó là mức độ quần tụ vượt qua cả những làn sóng trước đây,” ông Moretti nói. Theo ông, hiện tượng này phản ánh mức lợi suất phi thường của sáng tạo và đổi mới, điều mà các nghiên cứu cho thấy được củng cố khi con người làm việc gần nhau và chia sẻ ý tưởng. Một thị trường lao động “dày đặc” gồm những người có kỹ năng chuyên biệt, cùng các doanh nghiệp cần đến họ, cũng góp phần tạo nên sức hút đó, ông Moretti cho biết.
Công đoàn ngành y tế đứng sau dự luật thuế tỷ phú cho biết mục tiêu chính là huy động 100 triệu USD nhằm bù đắp các khoản cắt giảm chi tiêu y tế liên bang. Tuy nhiên, đầu năm nay Thống đốc Newsom cho rằng kế hoạch này có thể ảnh hưởng đến hoạt động khởi nghiệp và khiến “người ta đặt dấu hỏi về các cam kết dài hạn” tại bang. Ông Xavier Becerra, ứng viên thống đốc của đảng Dân chủ, cũng lên tiếng phản đối.
Dự luật thuế tỷ phú sẽ làm tăng đáng kể gánh nặng tài chính đối với giới siêu giàu California, bởi nó nhắm vào tài sản ròng thay vì chỉ đánh vào thu nhập hằng năm, vốn thường khiêm tốn hơn nhiều so với khối tài sản. Các cố vấn quản lý tài sản nhận định sắc thuế này sẽ đặc biệt gây khó cho các nhà sáng lập startup, những người có phần lớn tài sản nằm trong cổ phần công ty khó thanh khoản.
Dù vậy, theo ông Randolph, với những doanh nhân đang tập trung vào nhiệm vụ trước mắt là gây dựng công ty mới, việc hiện diện tại California vẫn mang lại những lợi thế to lớn.
“Bạn muốn ở gần nơi có nguồn vốn mạo hiểm,” ông nói, thêm rằng “bạn muốn ở gần nơi sẽ là thị trường cho sản phẩm của mình, và bạn muốn ở gần nơi nếu muốn được mua lại, các bên mua tiềm năng đang hiện diện, cùng một nguồn nhân tài sâu rộng”.