Mang rác về từ đáy biển - Thanh Niên

Không ai trả công, cũng chẳng ai bắt ép, thế nhưng suốt nhiều năm qua, những người trẻ ở làng chài Nhơn Hải (P.Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai) vẫn lặng lẽ lặn xuống đáy biển để dọn rác, giữ cho biển sạch, đơn giản là cách họ trả nghĩa vùng biển đã nuôi lớn mình.

Trả ơn cho biển

Buổi sáng trời trong, mặt biển Nhơn Hải lăn tăn những cơn sóng nhẹ. Anh Nguyễn Tôn Xuân Sáng (41 tuổi) mang bình dưỡng khí, túi lưới rồi từ từ chìm xuống làn nước trong xanh. Hơn nửa giờ sau anh mới nổi lên. Trên tay anh không phải mẻ cá đầu ngày mà là những chai nhựa phủ rong, vỏ lon hoen gỉ, túi ni lông cùng nhiều mảnh lưới cũ vừa được gỡ khỏi các rạn san hô. Công việc này đã theo anh suốt gần 10 năm qua.

Là một trong những thành viên đầu tiên của Tổ cộng đồng bảo vệ rạn san hô Nhơn Hải, anh Sáng cho biết hoạt động lặn nhặt rác xuất phát từ tình yêu với biển và nỗi lo khi chứng kiến hệ sinh thái ngày càng bị rác thải bủa vây.

Đều đặn mỗi tháng 2 lần, các thành viên của tổ mang theo bình dưỡng khí, lặn xuống độ sâu từ 3,5 - 5 m để thu gom rác và gỡ những tấm "lưới ma" quấn chặt vào san hô. Mỗi ca lặn kéo dài hơn một giờ. "Những ngày đầu, lượng rác dưới đáy biển nhiều đến mức ám ảnh. Có buổi chỉ 7 người mà kéo lên hơn 7 tạ rác", anh Sáng nhớ lại.

Điều khiến anh Sáng day dứt là nhiều sinh vật biển trở thành nạn nhân của chính số rác ấy. Có lần, cả nhóm phát hiện một con rùa biển bị đoạn lưới cũ siết chặt quanh cổ, quấn cả hai chân trước, vùng vẫy trong tuyệt vọng. Mất khá nhiều thời gian, mọi người mới cắt được từng sợi lưới để thả nó trở về biển. Những lần khác, cua biển mắc kẹt trong chai nhựa, cá nhỏ chết trong túi ni lông hay những tấm "lưới ma" phủ kín rạn san hô cũng không còn là hình ảnh hiếm gặp.

"Mỗi lần nhìn thấy như vậy, chúng tôi nhận ra nếu mình không hành động thì sẽ còn nhiều sinh vật khác phải trả giá", anh Sáng chia sẻ.

Suốt nhiều năm kiên trì làm sạch biển và tuyên truyền cho người dân, lượng rác dưới đáy biển Nhơn Hải hiện đã giảm hơn 80%. Các hộ nuôi thủy sản, làm du lịch cũng dần thay đổi thói quen, hạn chế xả thải trực tiếp xuống biển.

Nếu anh Sáng là một trong những người đặt dấu chân đầu tiên cho hành trình ấy, thì anh Nguyễn Văn Bình (30 tuổi) là lớp người trẻ tiếp bước bằng chính tình yêu dành cho vùng biển quê hương. Thuở nhỏ, mỗi lần thấy rác theo sóng dạt vào bãi cát trắng, anh Bình lại lặng lẽ cúi nhặt. Khi ấy, anh chưa nghĩ mình đang làm điều gì lớn lao, chỉ đơn giản không muốn bãi biển trước nhà mất đi vẻ trong lành vốn có. Sau này, khi chuyển sang làm du lịch cộng đồng, mỗi ngày đưa khách chèo SUP và lặn ngắm san hô, anh càng hiểu rõ giá trị của hệ sinh thái biển.

"Nếu san hô chết, cá tôm sẽ ít dần. Khi biển không còn sạch thì du lịch cũng không thể phát triển lâu dài", anh Bình nói.

Những buổi lặn đầu tiên cùng tổ cộng đồng khiến anh Bình không khỏi chạnh lòng. Ẩn dưới mặt nước xanh là vô số chai nhựa phủ rong, lon nước mắc trong hốc đá, dây ni lông và những tấm lưới cũ siết chặt các nhánh san hô. Có hôm, chỉ để gỡ một tấm lưới, mọi người phải kiên nhẫn cắt từng đoạn nhỏ suốt hàng chục phút để tránh làm tổn thương những nhánh san hô đã mất nhiều năm mới lớn lên.

"Từ nhỏ, biển đã cho gia đình tôi nguồn sống. Khi lớn lên, tôi chỉ muốn làm điều gì đó để trả ơn biển", anh Bình mỉm cười.

Hạnh phúc khi biển sạch hơn

Nếu với anh Bình, hành trình ấy bắt đầu từ ký ức tuổi thơ thì với chị Ngô Trần Thu Ngân (29 tuổi), đó là hành trình vượt qua chính nỗi sợ của bản thân. Những ngày đầu tập lặn, chị nhiều lần bị ngợp vì áp lực nước. Thế nhưng mỗi lần nhìn thấy đáy biển sạch hơn sau một buổi thu gom rác, nỗi sợ của chị dường như cũng lùi lại phía sau.

Khác với lặn ngắm san hô, việc nhặt rác đòi hỏi người lặn phải áp sát đáy biển, len qua từng khe đá, kiên nhẫn gỡ từng sợi cước hay mảnh lưới bám chặt vào san hô. Chỉ một động tác mạnh tay cũng có thể làm gãy những nhánh san hô phải mất nhiều năm mới hình thành.

"Tôi hạnh phúc nhất khi nhìn thấy biển sạch hơn sau mỗi lần lặn. Mình chỉ góp một phần rất nhỏ, nhưng nếu nhiều người cùng làm thì biển sạch lên", chị Ngân nói. Không chỉ thu gom rác, các thành viên còn thường xuyên loại bỏ sao biển gai, loài động vật có thể tàn phá các rạn san hô nếu phát triển quá mức.

Theo ông Nguyễn Ngọc Nam, Tổ trưởng Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải, khu vực được giao quản lý rộng 12,4 ha, trong đó vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt rộng 2,1 ha. Từ khi khoanh vùng bảo tồn san hô năm 2016, hoạt động lặn làm sạch đáy biển đã trở thành công việc thường xuyên của tổ.

Hiện các bè phục vụ du lịch ngắm san hô đều tham gia cùng tổ bảo vệ môi trường biển. Mỗi bè có ít nhất hai người được tập huấn kỹ năng lặn để vừa thu gom rác, vừa hướng dẫn du khách không tác động đến hệ sinh thái.

Dẫu vậy, niềm vui trước sự hồi sinh của biển vẫn đi cùng những trăn trở. Mỗi mùa cao điểm, lượng khách tăng nhanh tạo áp lực lên khu bảo tồn. Một số đơn vị khai thác dịch vụ vẫn chưa tuân thủ đầy đủ các quy định bảo vệ san hô. Ngay cả khu vực bãi cát gần bờ, nơi được khoanh vùng bảo vệ bãi đẻ của rùa biển cũng chịu tác động từ các hoạt động du lịch.

"Làm sạch một bãi biển chỉ mất vài giờ, nhưng để nuôi dưỡng ý thức giữ gìn biển cần rất nhiều năm. Nhơn Hải hôm nay, những rạn san hô đang dần hồi sinh, đàn cá lại tìm về. Đó cũng là phần thưởng đẹp nhất dành cho những người ngày ngày lặng lẽ mang rác trở về từ đáy biển", ông Nam nói.

Theo Chi cục Thủy sản tỉnh Gia Lai, trên địa bàn tỉnh có 4 tổ chức cộng đồng đã được địa phương công nhận và giao quyền quản lý khu vực biển có diện tích xác định theo luật Thủy sản 2017 với tổng diện tích giao quyền quản lý thực hiện đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản trên 46 ha và có 220 thành viên tham gia. Trong đó Tổ chức cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản Nhơn Hải quản lý khu vực biển phía tây Hòn Khô nhỏ với diện tích hơn 12 ha.

Từ khi được giao quyền quản lý, người dân đã trở thành "người gác biển" thực thụ, tham gia tuyên truyền, tuần tra, thả phao tiêu khu vực biển được giao, bảo vệ môi trường, thu gom rác thải, bắt sao biển gai, quan trắc rạn san hô và cứu hộ rùa biển... Những nỗ lực này bước đầu mang lại kết quả rõ rệt. Sau thời gian khoanh vùng bảo vệ, tại các khu vực biển được giao cho tổ chức cộng đồng quản lý, bảo vệ, hệ sinh thái rạn san hô bước đầu được phục hồi.