Mặt tối trong ngành công nghiệp tỷ USD của bóng đá nữ

Đây là kết luận từ khảo sát toàn cầu mới nhất của Hiệp hội Cầu thủ Chuyên nghiệp Thế giới (FIFPro), với sự tham gia của hơn 800 nữ cầu thủ. Báo cáo cho thấy khoảng cách ngày càng lớn giữa sự phát triển thương mại của bóng đá nữ và điều kiện làm việc thực tế của những người trực tiếp tạo nên thành công đó.

Trong số những cầu thủ cân nhắc giải nghệ sớm, 59% viện dẫn khó khăn tài chính, còn 46% đề cập đến áp lực tâm lý. Những con số này phản ánh mặt trái của sự bùng nổ bóng đá nữ, khi danh tiếng, doanh thu và kỳ vọng tăng nhanh hơn khả năng bảo đảm quyền lợi cho cầu thủ.

Alex Culvin, Trưởng bộ phận bóng đá nữ của FIFPro, cho rằng không có nguyên nhân đơn lẻ nào dẫn đến tình trạng này. Theo bà, sự chú ý ngày càng lớn từ công chúng, bất ổn tài chính và thiếu hệ thống hỗ trợ là những yếu tố có thể góp phần khiến cầu thủ chịu áp lực.

"Cầu thủ ngày nay được công chúng chú ý rất nhiều", Culvin nói. "Họ không chỉ được kỳ vọng xuất hiện trước công chúng, mà còn buộc phải làm vậy để kiếm thêm thu nhập, bù đắp cho mức lương không đủ sống".

Mạng xã hội giúp cầu thủ đến gần người hâm mộ hơn, nhưng cũng khiến họ dễ trở thành mục tiêu của những lời công kích, quấy rối và lăng mạ trên Internet.

Theo khảo sát, 57% cầu thủ gặp vấn đề về sức khỏe tinh thần. Một nửa trong số này không nhận được sự hỗ trợ từ CLB. Culvin cho biết nhiều cầu thủ cảm thấy phải tự xoay xở với những khó khăn tâm lý, dù nhận thức về sức khỏe tinh thần trong bóng đá đã được cải thiện.

Trong khi đó, doanh thu bóng đá nữ toàn cầu được dự báo tăng từ khoảng 581 triệu USD năm 2024 lên hơn một tỷ USD năm 2027. FIFPro thừa nhận tiền lương, mức độ nhận diện và đầu tư đã tăng đáng kể so với năm 2017, nhưng phần lớn cầu thủ vẫn làm việc trong môi trường thiếu ổn định. "Bóng đá nữ đã chứng minh được tiềm năng kinh tế", Culvin nhận xét. "Điều cần làm lúc này là nhanh chóng hoàn thiện các quy định, chính sách và cơ chế bảo vệ cầu thủ, giúp họ phát huy tối đa khả năng".

Nhiều cầu thủ chuyên nghiệp không đủ sống bằng bóng đá. Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất của FIFPro là cách các nữ cầu thủ nhìn nhận vị thế nghề nghiệp của chính mình.

Theo định nghĩa của FIFA, cầu thủ chuyên nghiệp phải có hợp đồng bằng văn bản và được trả thù lao cao hơn những chi phí phát sinh từ việc thi đấu. Tuy nhiên, dù toàn bộ người tham gia khảo sát đều khoác áo các CLB ở giải đấu cao nhất quốc gia, chỉ 62% tự nhận là cầu thủ chuyên nghiệp. Có 27% xem mình là bán chuyên và 12% là nghiệp dư.

Chỉ 78% cho biết có hợp đồng bằng văn bản và 82% nhận lương từ CLB. Đáng chú ý, tỷ lệ cầu thủ khẳng định khoản thù lao đủ trang trải chi phí chơi bóng chỉ đạt 57%.

"Có những cầu thủ về mặt pháp lý là chuyên nghiệp, nhưng không cảm thấy mình được đối xử như một người lao động chuyên nghiệp. Họ không được hưởng đầy đủ những quyền lợi đáng ra phải có", Culvin giải thích.

Thu nhập của bóng đá nữ đã cải thiện đáng kể trong gần một thập kỷ. Tiền lương bình quân hàng tháng tăng gấp ba so với năm 2017, lên 2.601 USD. Tuy nhiên, mức lương trung vị chỉ đạt 1.669 USD, cho thấy sự chênh lệch đáng kể về thu nhập giữa các cầu thủ.

Khoảng cách này càng rõ nét khi so sánh giữa các khu vực. Bắc Mỹ dẫn đầu với thu nhập bình quân 6.450 USD mỗi tháng, tiếp đến là Trung và Tây Âu với 3.982 USD. Trong khi đó, cầu thủ Đông Âu chỉ nhận trung bình 878 USD, còn châu Phi thấp nhất với 480 USD.

Dù thu nhập tăng mạnh tại những giải đấu như Mỹ hay Mexico, lương bình quân của cầu thủ nữ tại 10 quốc gia Đông Âu vẫn thấp hơn mức lương tối thiểu của nước sở tại. Ngay cả ở Tây Âu và khu vực châu Á - châu Đại Dương, nơi có một số thị trường bóng đá phát triển, thu nhập bình quân của cầu thủ cũng không cao hơn đáng kể so với lương tối thiểu quốc gia.

FIFPro không công bố mức lương bình quân theo từng giải đấu, do báo cáo tập trung phân tích theo khu vực thay vì quốc gia.

Hợp đồng ngắn hạn, lương bị trả chậm. Bên cạnh thu nhập thấp, sự thiếu ổn định trong hợp đồng lao động là vấn đề lớn khác của bóng đá nữ.

Thời hạn hợp đồng trung bình đã tăng từ khoảng một năm vào năm 2017 lên 19 tháng. Tuy nhiên, nhiều cầu thủ vẫn phải trải qua những giai đoạn không có nguồn thu nhập được bảo đảm.

"Chỉ khoảng hai phần ba cầu thủ được trả lương đủ 12 tháng trong năm", Culvin cho biết. "Rất nhiều người chỉ có hợp đồng bảy hoặc chín tháng, đồng nghĩa phải tìm công việc khác để kiếm sống trong khoảng thời gian còn lại".

Theo FIFPro, 24% cầu thủ từng bị trả lương chậm trong hai mùa gần nhất, còn 42% không được bảo đảm chế độ hưu trí.

Culvin cho rằng sự phát triển thương mại nhanh chóng, đặc biệt tại những giải đấu hàng đầu như Women's Super League của Anh, có thể khiến công chúng không nhìn thấy những khó khăn mà phần đông cầu thủ nữ trên thế giới đang phải đối mặt. "Sự bùng nổ kinh tế của bóng đá nữ có nguy cơ che khuất những gì cầu thủ thực sự phải chịu đựng hàng ngày", bà cảnh báo.

Báo cáo cũng chỉ ra sự phân hóa ngày càng rõ nét giữa nhóm cầu thủ hàng đầu và phần còn lại. Trong khi những ngôi sao và CLB lớn hưởng lợi từ các khoản đầu tư, hợp đồng tài trợ và sự chú ý của truyền thông, phần đông cầu thủ vẫn phải vật lộn với điều kiện lao động thiếu ổn định.

"Chúng ta đang có một ngành công nghiệp tập trung rất nhiều vào 5% cầu thủ hàng đầu", Culvin nói. "Trong khi 95% còn lại phải đối mặt với tình trạng trả lương chậm, hợp đồng ngắn hạn, không được trả lương đủ 12 tháng và môi trường làm việc vô cùng bấp bênh".

Theo bà, khoảng cách giữa những kỳ vọng dành cho cầu thủ nữ và điều kiện thực tế đang ngày càng lớn. "Toàn bộ hệ thống bóng đá cần nhận được một lời cảnh tỉnh. Cầu thủ của chúng ta đang phải chịu đựng, nhưng không có đủ sự hỗ trợ toàn diện và cơ chế chịu trách nhiệm cần thiết để bảo vệ họ", Culvin nhấn mạnh.

Điểm sáng từ chính sách bảo vệ cầu thủ mang thai. Dù chỉ ra hàng loạt vấn đề, báo cáo của FIFPro cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực, đặc biệt trong việc bảo vệ quyền làm mẹ của cầu thủ nữ.

Năm 2017, gần một nửa số cầu thủ cân nhắc giải nghệ sớm cho rằng mong muốn lập gia đình có thể buộc họ rời bỏ bóng đá. Trong khảo sát mới nhất, tỷ lệ này giảm xuống còn 19%.

FIFPro nhận định sự cải thiện có liên quan đến các quy định bảo vệ thai sản được FIFA ban hành năm 2021 và cập nhật năm 2024.

Theo Culvin, đây là minh chứng cho thấy những can thiệp chính sách có mục tiêu rõ ràng có thể tạo ra thay đổi thực chất. "Điều quan trọng nhất mà chúng tôi rút ra là các biện pháp can thiệp bằng quy định thực sự phát huy hiệu quả", bà nói.

FIFPro khẳng định mục tiêu không phải kìm hãm đà tăng trưởng của bóng đá nữ, mà là bảo đảm thành công thương mại đi đôi với việc cải thiện quyền lợi và phúc lợi cầu thủ.

"Không cần phải lựa chọn giữa tăng trưởng thương mại và bảo vệ cầu thủ. Hai yếu tố này phải song hành và hỗ trợ lẫn nhau", Culvin nhấn mạnh.

Theo bà, bóng đá nữ đã đến thời điểm phải thay đổi cách vận hành, thay vì chỉ tập trung vào doanh thu, lượng khán giả hay giá trị tài trợ. "Thông điệp của chúng tôi là đã đến lúc phải chấm dứt tình trạng này. Ngành bóng đá cần đáp ứng nhu cầu của cầu thủ, đặt tiếng nói của họ vào vị trí trung tâm và bảo đảm họ được tham gia vào quá trình đưa ra những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến mình", Culvin kết luận.

Quang Dũng (theo FIFPro)