Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 4: Bệnh sốt rừng và thác Khone huyền bí dưới cầu vồng

Trong cả ghi chép chính thức lẫn không chính thức của mình về chuyến thám hiểm Mekong, Garnier đều lướt nhanh qua phần bệnh tật của mình, chỉ ghi vắn tắt về tình hình sức khỏe. Nhưng thực ra chuyện này rất nghiêm trọng. Trong khi Joubert mau chóng hồi phục trong vòng mười ngày sau khi nhiễm bệnh, cơn bệnh của Garnier nặng đến mức anh ta vừa bất tỉnh vừa mê sảng trong 18 ngày trời.

Những căn bệnh hiểm ác ở rừng

Cho đến nay, người ta vẫn chưa rõ bản chất căn bệnh mà Garnier nhiễm phải. Khi các đồng đội chăm sóc và ngày càng lo lắng hơn cho tính mạng của anh, họ được cư dân Stung Treng cho hay đấy là bệnh "sốt rừng". Bác sĩ Thorel sau này đã tả lại chi tiết căn bệnh, nhưng thực trạng hiểu biết y học thời ấy ngăn ta không thể biết rõ bản chất của nó.

Có thể đó là bệnh sốt mò. Khi thời gian trôi qua và khả năng Garnier có thể tử vong tăng lên, Lagrée quyết định rằng đoàn thám hiểm không thể trì hoãn chuyến đi thêm được nữa, mặc dù điều đó có nghĩa là phải chở theo người phó đoàn vẫn còn bất tỉnh trên một trong những chiếc thuyền độc mộc chật hẹp đang đưa các nhà thám hiểm đi về phía thác Khone.

Chính vào cái ngày họ tiếp tục khởi hành về hướng bắc đó, Garnier, trong một lúc không có người chăm sóc, đã trở mình và lật nhào trong cơn mê sảng. Garnier bất ngờ bị rơi xuống nước từ chiếc thuyền mà anh ta đang nằm. Người ta chật vật kéo anh ta lên khỏi mặt nước, nhưng cú sốc bất ngờ ấy đã khiến bệnh tình anh ta thuyên giảm rõ rệt. Bốn ngày sau đó, ngày 17-8-1866, đoàn thám hiểm dừng lại ngay dưới chân thác Khone, Garnier đã tỉnh lại - lần đầu tiên trong suốt 18 ngày trời.

Lớp da trên người anh ta bị bong tróc gần hết, tóc rụng từng mảng do ảnh hưởng của căn bệnh. Chân trái của anh ta bị liệt một phần, phải mất sáu tháng trời nó mới hồi phục hoàn toàn. Mãi tới đầu tháng Mười, tức là 33 ngày sau khi bị mắc bệnh, Garnier mới có thể tham gia một số nhiệm vụ của đoàn.

Việc Garnier hồi phục thật hết sức phi thường, cho thấy sức mạnh thể chất tiềm ẩn tương ứng với sức mạnh ý chí của anh ta. Đối với vị trưởng đoàn, bệnh tật của các thành viên không hề là vấn đề nhỏ nhặt, nhưng chúng cũng không phải chủ đề để bàn luận rộng rãi.

Vào cuối tháng Mười, khi gửi báo cáo chính thức cho Thống soái Nam Kỳ, tóm tắt của ông về tình hình sức khỏe của đoàn thật ngắn gọn và vô cảm. "Khi chúng tôi khởi hành từ Kratie", Doudart de Lagrée viết ngày 27-10-1866, "đoàn chỉ xảy ra những ca bệnh nghiêm trọng được liệt kê dưới đây: Ngài Thorel, kiết lỵ; ngài Garnier, sốt ký sinh; thủy thủ Mouëllo, sốt túi mật; anh cai lính An Nam, sốt túi mật và xuất huyết".

Và ông tổng kết, "Tình trạng sức khỏe ở mức tốt nhất mà ta có thể mong đợi trong điều kiện chúng tôi đang sống".

Kỳ vĩ thác Khone tỏa cầu vồng như hào quang

Khó mà biết được các nhà thám hiểm mong đợi điều gì tại Khone ở biên giới Lào. Họ đã nghe nói về cái thác này, và như Lagrée về sau tâm sự trong một bức thư gửi bà chị dâu rằng ông hy vọng sẽ được thấy một thác Niagara mới (thác nước hùng vĩ nằm giữa biên giới Canada và Hoa Kỳ), một thác nước khổng lồ duy nhất, đổ từ vách đá dựng đứng xuống. Ông không giải thích ấn tượng đó đã ảnh hưởng như thế nào đến niềm hy vọng của mình rằng sông Mekong có thể trở thành một tuyến đường thủy thương mại.

Thay vào đó, các nhà thám hiểm tìm thấy một chuỗi thác và thác bậc thang, một số đổ thẳng từ độ cao hơn 20 mét xuống một lòng chảo nước sâu nằm ngay phía dưới, một số thác khác đổ xuống theo từng bậc, mỗi bậc cao chỉ chừng hơn 1 mét. Đấy không phải Niagara, nhưng vẫn là một vật cản dữ dội, một chuỗi thác và thác bậc thang đan xen trải dài khoảng bảy dặm và trải rộng từ bờ bên này sang bờ bên kia.

Quan sát từ bờ phía đông của dòng sông trong các tuần lễ cuối cùng của mùa mưa - khoảng thời gian mà các nhà thám hiểm lần đầu trông thấy chuỗi thác - cảnh quan thác Khone thật ấn tượng. Thay vì sự kết hợp ngoạn mục giữa chiều cao và lưu lượng nước khổng lồ đặc trưng của thác Niagara, cảm giác tại đây là sức mạnh vô giới hạn trải dài trên một khoảng mênh mông theo phương ngang.

Họ phải hét lên mới nghe được tiếng của nhau giữa tiếng gầm rống như sấm của thác nước, được gia tăng bởi âm thanh cộng hưởng vang lên từ phần còn lại của hệ thống sông ngoài tầm mắt ở hướng tây. Đứng lại và quan sát, ta có thể thấy những thân cây bị quăng lên quật xuống bởi dòng nước dữ trước lúc trôi tuột xuống khi con sông cuốn qua đỉnh thác.

Thật ngạc nhiên khi sức mạnh ấy vẫn không đủ để san bằng những tảng đá trơ trơ giữa dòng, tạo thành vô số hòn đảo chia cắt thác này với thác khác, và bậc thác này với bậc thác khác. Bọt nước bốc lên không trung mù mịt che cả mặt trời, tạo nên dải cầu vồng cong cong tương phản với màu vàng hung đục bùn của con sông phía trên và phía dưới chuỗi thác.

• 

  Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 1: Bí ẩn trường giangĐỌC NGAY

• 

  Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 2: Đoàn thám hiểm, vàng và súngĐỌC NGAY

Một hơi gió là đủ để tung bụi nước đi xa hàng trăm mét làm ướt đẫm bất cứ kẻ nào đứng quan sát phía dưới. Cả tiếng gầm gào lẫn sức mạnh của những con thác lớn ấy khiến người xem không khỏi choáng ngợp, và làm họ sớm kiệt sức - thậm chí là khó chịu - trước những gì mình đang chứng kiến.

Do Garnier vẫn còn đang hồi phục sau cơn bệnh, các thành viên khác của đoàn đi khảo sát khu vực quanh nơi đóng trại dưới chân thác. Họ phát hiện ra rằng để vượt qua rào cản tự nhiên hùng vĩ này, dân địa phương dùng một loại thuyền nhẹ tự chế để tới điểm cực đông và cực tây của hệ thống sông chính.

Chuyến thám thính của Lagrée về phía đông cho thấy đây có thể là lối đi thuận tiện nhất cho đoàn thám hiểm. Điều này được Delaporte xác nhận sau khi anh ta khảo sát lối đi theo hướng tây, nơi xuất hiện một trong những thác nước cao nhất. Anh báo cáo, dù lối phía tây có thể qua được bằng thuyền nhỏ vào mùa khô, nhưng nó không đáng để xét tới vào mùa lũ.

Xác cá sấu dập vùi dưới thác

Vùng nước sâu dưới chân thác rải rác xác cá và cá sấu bị dòng nước dữ cuốn lấy và nhồi dập tới chết bởi chiều cao và sức mạnh của con thác. Có lẽ kết quả khảo sát của Delaporte được xem như là phần bổ sung cho đủ thủ tục; bởi bất kể nguyên nhân ra sao, ghi chép chính thức của đoàn không đề cập gì đến các nguy cơ mà Delaporte gặp phải.

Trong chuyến thám hiểm ngắn của mình trong tuần lễ mà đoàn lưu lại dưới thác Khone, anh ta suýt chết vì bị cát lún, tí nữa thì chạm trán với cọp, và trở thành nạn nhân của một bầy vắt hàng chục con bám chặt vào da thịt. Chỉ có cách leo lên cây, cởi sạch quần áo rồi dứt ra từng con một anh ta mới thoát khỏi lũ sinh vật ghê tởm ấy.

Trải nghiệm của Delaporte là điềm báo hiệu đầy khó chịu cho những gì đang chờ đợi trước mắt. Trong mười hai tháng kế tiếp, vắt trở thành nỗi phiền toái lớn, thậm chí là mối nguy hiểm nghiêm trọng, đối với các thành viên của đoàn thám hiểm.

Sau một tuần đóng trại dưới chân thác, các nhà thám hiểm quyết định đi theo lối phía đông, khởi hành vào trưa ngày 25-8-1866. Những khó khăn khi điều khiển loại thuyền tự chế để đi qua vùng nước băng nhanh này đã làm chậm hẳn đà tiến của họ. Phải tới cuối buổi chiều ngày hôm sau, họ mới đi được vài dặm cách điểm xuất phát, để đến đảo Khong đoạn phía trên thác. Tại đó, xa thật xa, con sông mới lại một lần nữa nhập thành một dòng.

Ngay từ Kratie - thậm chí kể cả quãng nước lặng nhất gần Stung Treng - sông Mekong vẫn là một con sông hợp từ nhiều dòng, chảy qua đôi bờ của những hòn đảo dài và hẹp. Tại đây, phía bắc đảo Khong, con sông lại hòa thành một dòng chảy lớn, rộng đến hơn một dặm. Mọi người tìm lại được cảm giác bình yên tại ngôi làng Khong cùng một cộng đồng cư dân sung túc có lẽ lên tới 10.000 người trên hòn đảo.

Chính quyền nơi đây được điều hành bởi một viên tổng trấn đã 80 tuổi, tính tình thân thiện. Đáp lại những món quà của người Pháp, ông ta tặng đoàn thám hiểm một con bò thiến. Không thứ gì được đón nhận nhiệt tình hơn khi bọn họ được chén thịt bò tươi lần đầu tiên kể từ khi rời Phnom Penh hai tháng trước.

Sức cám dỗ ở lại Khong thật mạnh. Tại khu vực ít người biết đến này, đoàn cần lập một căn cứ để thám hiểm cả phía đông lẫn phía tây sông Mekong, trong khi chờ giấy thông hành vào Trung Hoa. Dù luôn hy vọng là chúng sẽ sớm đến với họ sau khi rời Phnom Penh, nhưng những giấy tờ này vẫn chưa thấy đâu cả.

Dừng chân ở Bassac bên bờ sông Mekong

Lagrée đang phải đưa ra quyết định khó khăn. Liệu ông nên tới đó trước hay ở lại đợi? Phải giải thích thế nào về việc chậm trễ giấy tờ ngoài ý muốn này? 

Ở thời điểm ấy, Lagrée không muốn tiến thêm khi chưa có giấy thông hành, vì thế, ông lập chương trình kết hợp giữa việc khảo sát vùng địa phương với một khoảng nghỉ ngơi trong khi chờ giấy tờ đến. Chắc chắn khoảng thời gian này sẽ không kéo dài quá lâu trước khi các quan chức Pháp ở Phnom Penh chuyển chúng tới cho họ qua những người đưa tin Lào và Campuchia.

Nơi đặt căn cứ được Lagrée chọn không phải Khong mà là Bassac, đầu não chính trị của vùng đất Nam Lào, cách Khong năm ngày đường sông về phía bắc. Sớm ngày 11-9-1866, đoàn thám hiểm đặt chân tới Bassac, ai nấy không hề nghĩ rằng chỗ này sẽ là căn cứ của đoàn trong suốt hơn hai tháng trời.

Tuy chẳng biết trước gì nhiều về Bassac nhưng lựa chọn của Lagrée hóa ra lại tuyệt vời. Nằm bên bờ tây của con sông với một hòn đảo lớn cây trái sum suê trước khi tới điểm dân cư, Bassac mang khung cảnh đẹp mê hồn.

Bọc phía sau và phía tây của điểm dân cư uốn lượn nối với bờ sông là một dãy đồi núi thật nên thơ. Các nhà thám hiểm nhanh chóng tìm thấy phế tích của một ngôi đền lớn (Wat Phu) gần đấy thu hút sự chú ý của họ. Nhưng trước lúc bắt tay vào nghiên cứu hay tiến hành bất kỳ khảo sát nào ở vùng đất này từ đông sang tây, họ phải chờ mùa mưa kết thúc.

Ngoài những trao đổi xã giao với nhà cầm quyền địa phương, "vua" Bassac, đoàn thám hiểm Pháp chẳng làm được gì nhiều ngoại trừ việc ngồi không yên trong nhà. Vào cuối mùa mưa, thỉnh thoảng những đám mây trĩu nước có vẻ như sắp làm cú lớn cuối cùng để phủ nước ngập hết vùng đất bên dưới, và đó chính là điều nhóm thám hiểm người Pháp giờ đây đang phải nếm trải. 

Trời đổ mưa gần như không ngớt suốt tám ngày. Mãi tới ngày 20-9-1866, các thành viên đoàn thám hiểm mới có thể đi lại thực hiện các nhiệm vụ đặt ra.

Họ háo hức thực hiện các công việc mà Lagrée phân công. Leo suốt ba phần tư chặng đường để lên một trong những đỉnh núi ngay đằng sau Bassac, Garnier, Thorel và Delaporte được chiêm ngưỡng cảnh quan tuyệt vời của dòng Mekong uốn lượn qua rừng qua núi, cùng một vùng vô cùng giới hạn dọc bên bờ đang được con người canh tác.

Vào đầu tháng Mười, Garnier và Thorel, được anh lính Renaud tháp tùng, lên đường khảo sát sông Se Don, một nhánh của sông Mekong hợp với dòng chính ở mạn trên Bassac một chút. Di chuyển bằng xuồng, trên lưng voi và đi bộ, họ lọt qua thung lũng Se Don để vào một nơi mà cư dân không còn là người Lào theo đạo Phật như ở miền thấp nữa, mà là một bộ lạc thiểu số vùng đồi núi sống bán khai.

Những nhà thám hiểm người Pháp tìm kiếm bất thành những mỏ bạc mà theo lời đồn là nằm tại các ngọn đồi này, nhưng họ chẳng thấy mỏ nào cả. Họ chắc mẩm rằng đám người bản xứ "xảo quyệt" kia đã qua mặt được những câu hỏi thẳng thắn kiểu châu Âu của họ...

(Bài được trích từ sách Con đường thủy vào Trung Hoa, chuyến đi tìm thượng nguồn sông Mekong 1866-1867 do NXB Thế Giới và Phương Nam book xuất bản)

------------------------------------------------

Kỳ tới : Nỗi lo vào Trung Hoa và chạm trán cọp dữ

Rời Kratie ngày 13-7-1866, sau một đêm không ngủ vì vừa phấn khích trò chuyện vừa bị mắc mưa và bị muỗi cắn, các nhà thám hiểm sông Mekong dừng lại chặng cuối trước khi đến chuỗi ghềnh Sambor. Nhiều khó khăn, hiểm nguy và bệnh tật chực chờ họ.