Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 7 : Thám hiểm thị trấn thượng nguồn và những cuộc chạm trán bất ngờ

Các bộ sưu tập và mẫu vật được gửi về Bangkok thay vì đem theo như họ vẫn làm cho tới thời điểm này. Từ lúc này trở đi, mỗi cá nhân sẽ phụ trách một túi hành lý duy nhất chứa tất cả vật dụng của mình để tiếp tục thám hiểm sông Mekong. 

Bỏ bớt hành trang và đạn dược để thám hiểm Mekong

Thậm chí kho dự trữ chung của đoàn cũng bị ảnh hưởng bởi quyết định này. Đạn dược dư thừa và hàng hóa trao đổi được xem là kém quan trọng hơn so với khả năng di chuyển nhanh qua thời tiết xấu và điều kiện địa hình tồi tệ được tin là đang chờ phía trước.

Dù khó chịu vì phải bỏ lại vật dụng và hàng dự trữ, song các nhà thám hiểm vẫn có chung một mối quan tâm bền bỉ và rõ ràng là cấp thiết vào lúc này. Họ ý thức sâu sắc việc mình có thể bị thiếu chi phí chi tiêu. 

Đoàn giờ đã đi được gần một năm, và tiến độ thực hiện chậm hơn nhiều so với dự tính ban đầu. Chi phí thuê phu chèo cao hơn dự liệu, và các nhà thám hiểm Pháp hết sức lo sợ, mà điều này sau này hóa ra rất đúng, rằng càng đi xa thì tiền thuê phu thồ càng đắt.

Từ lúc đoàn thám hiểm rời Luang Prabang ngày 25-5-1867, cho tới khi họ đến được điểm dân cư lớn đầu tiên trên lãnh thổ Trung Hoa, thị trấn Ssu-mao (Tư Mao - hiện là một quận trực thuộc thành phố Phổ Nhĩ, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc) là gần năm tháng trời sau đó, tức ngày 18-10, các nhà du hành phải trải qua sự kiệt quệ tột độ về thể chất và cảm xúc mà họ từng nếm trải.

Có một ngạc nhiên nho nhỏ là cả các báo cáo chính thức lẫn những tài liệu còn lại được và không được xuất bản, nhất là của Garnier và de Carné, đều rất khó đọc. Trong thực tế, những người rời Luang Prabang với ý nghĩ rằng họ đang có sức khỏe khá tốt lại là những nạn nhân đầu tiên của các căn bệnh nhiệt đới, và tất cả mọi người đều mắc bệnh không ít thì nhiều.

Còn với những khó khăn chính trị mà họ tin là đã được giải tỏa bởi các diễn biến gần đây dọc sông Mekong và tại Trung Hoa thì chúng lại sắp gieo họa theo một cách thức vượt xa những tưởng tượng tồi tệ nhất của họ...

Vào thị trấn Trung Hoa đầu tiên

Đoàn thám hiểm người Pháp đã tiến vào thị trấn Trung Hoa đầu tiên, Tư Mao. Họ đã đi bộ suốt ngày hôm đó và, vào bốn giờ chiều, khi vòng qua sườn một quả đồi, họ nhìn thấy cảnh quan không lầm vào đâu được của một thị trấn Trung Hoa tỉnh lẻ. Nằm trên một dải đồng bằng rộng, Tư Mao là thị trấn được phòng thủ kỹ với khu vực trung tâm nằm giữa các tường thành đúng chuẩn.

Bao quanh khu vực trung tâm này là các khu nhà ở vòng ngoài kém chỉnh tề hơn, bãi họp chợ, và rải rác đây đó dinh thự của những cư dân giàu có. Đổ ra từ điểm dân cư này là các ngả đường lát đá và sỏi, một cảnh tượng mà họ chưa nhìn thấy kể từ khi rời Sài Gòn hơn mười lăm tháng trước. 

Tại đây, bỏ qua mọi thất vọng trong quá khứ và tình trạng sức khỏe hiện tại, chính là đất nước mà Garnier từng mô tả là Vùng Đất Hứa, cuối cùng họ đã ở Trung Hoa, trở thành những nhà du hành người Âu đầu tiên lọt vào khu vực phía tây nam của vương triều Trung Hoa.

Đoàn thám hiểm Pháp đã thành công tại nơi mà McLeod thất bại 30 năm trước. Ông này đã tới Keng Hung và phải quay lại trước khi có thể tiến vào Vân Nam. Họ thì vượt qua và đã đến được đây.

Sau bao tháng nỗ lực, các nhà thám hiểm Pháp trong thoáng chốc tự hỏi sức khỏe mình liệu có cho phép họ đi tiếp không. Khi tiến vào thành phố, họ được đám quan lại chờ đón vì đã được báo trước và một đám đông trố mắt quan sát. Vẫn đi chân trần, trang phục của họ cho thấy rõ những ngày tháng dài đã trải qua. Trong số các sĩ quan hải quân, chỉ có Lagrée mặc áo choàng quân phục, lon vai đã bạc phếch.

Các nhà thám hiểm, như Garnier thừa nhận trong nhật ký của mình, trong thoáng chốc cảm thấy do dự và hơi buồn bã vì cảnh khốn khó thấy rõ của mình. Nhưng cảm giác ngập ngừng gần như xấu hổ này không kéo dài. Bao trùm tất cả là cảm xúc chiến thắng. Các nhà thám hiểm đã ở trên đất Trung Hoa và, như Garnier sau này ghi lại, có lẽ có chút hối hận về các thử thách xuất hiện sau này, "mọi điều chứng tỏ sự có mặt của Trung Hoa đều được chào đón".

• Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 1: Bí ẩn trường giang

• Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 2: Đoàn thám hiểm, vàng và súng

• Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 3: Tháp tro cốt công chúa, chợ nô lệ và thác ghềnh nguy hiểm

• Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 4: Bệnh sốt rừng và thác Khone huyền bí dưới cầu vồng

• Mekong, lời nguyền của sông mẹ vĩ đại - Kỳ 5: Giấy thông hành vào Trung Hoa và chạm trán cọp dữ

Cuộc nổi dậy của người Hồi giáo và tác động của nó đến chuyến đi của họ bị tạm gác qua một bên, cũng như tin tức về một đợt dịch tả dữ dội bùng lên ở những vùng quanh đó. Tại thời điểm các nhà thám hiểm nghỉ lại ở khu nhà dành cho mình giữa một ngôi chùa đêm 18-10 - 1867, việc có mặt tại Trung Hoa thế là đã tròn vẹn.

Các nhà thám hiểm đã có mặt trên đất Trung Hoa nhưng như họ sẽ sớm nhận ra, là tại một vùng rất đặc biệt của đế quốc mênh mông đó. Tại đây, rìa phía nam của lãnh thổ đế chế Trung Hoa, họ tìm thấy "tính đồng nhất thường ngày" của nền văn minh Trung Hoa và sự hiện diện liên tục của các dân tộc cùng sắc tộc thiểu số có mối liên hệ ngôn ngữ và văn hóa với các nhóm dân tộc miền Bắc Miến Điện, Lào và Việt Nam ...

Garnier phải nổ súng

Khi màn đêm buông xuống, toán thám hiểm nhỏ bé của Garnier đã tiến vào Kiến Thủy. Lagrée cùng những người khác vẫn chưa đến nơi.

Khi vừa vào trú tại một ngôi chùa nằm trong các bức tường thành, Garnier lập tức đi tìm hiểu xung quanh. Rời khỏi nơi ở, anh ta thấy mình trở thành đối tượng gây tò mò dữ dội. Kiến Thủy là điểm dân cư lớn hơn bất cứ nơi nào mà các nhà thám hiểm Pháp từng đi qua trên đất Trung Hoa, và do thiếu vắng sự hiện diện đáng tin cậy của các đồng đội nơi đây, Garnier nhận thấy sự tò mò này có thể đe dọa đến mình.

Ban đầu chỉ vài người, rồi hàng chục, và cuối cùng hàng trăm dân địa phương bu theo anh ta, theo dõi từng cử chỉ và bình phẩm từng động thái. Dường như không còn cách nào khác ngoài việc rút lại về chùa. Anh ta làm như vậy trong khi đám đông, giờ đã lên tới cả ngàn người, chen chúc sau lưng. Sau khi rút vào chỗ trú ngụ, nhận thấy đám đông tò mò vẫn đang chen nhau để trông thấy chút cử chỉ lạ lùng của mình, Garnier hiểu rằng tình hình đã trở nên ngặt nghèo:

"Một vài vị mặc quần áo Trung Hoa tươm tất, giọng nói từ tốn và cử chỉ đáng kính, tới và khuyên tôi hãy chiều lòng dân chúng bằng cách chịu ra ngoài, giữa khoảng sân nơi vài ngàn người đang chen chúc. Họ cho tôi hay nếu ưng thuận làm vậy thì họ bảo đảm người ta sẽ không làm hại tôi. Nhưng nếu, trái lại, tôi không xuất hiện, thì họ không thể biết được đám đông sẽ làm chuyện gì.

Tôi quyết định tốt nhất là nghe theo lời khuyên có lẽ là chân thành ấy. Tôi đồng ý, đồng thời nguyền rủa hàng ngàn lần sự đòi hỏi không đúng lúc này, bước ra và tới lui giữa hai dãy người đứng gần tới nỗi hơi thở phả thẳng vào người tôi khi tôi đi ngang qua. Vậy là, hơn một khắc đồng hồ, tôi bước tới bước lui trong khi những ánh nhìn soi mói và tò mò của đám đông theo dõi từng chút hành vi cử chỉ trên người tôi.

Sự nhượng bộ này, dù đã gây tổn thương lòng tự trọng của tôi, vẫn không làm dân chúng hài lòng hoàn toàn. Từ mọi góc sân, vang lên những tiếng gào bằng hai mươi thứ ngôn ngữ khác nhau, "Bảo nó ăn đi. Chúng tôi muốn thấy nó ăn!" Cáu tiết trước sự càn rỡ này, tôi tuyên bố mình không ăn, rồi rút lui mà không kẻ nào dám cản lại".

Nếu Garnier nghĩ vấn đề chấm dứt ở đây thì chẳng mấy chốc anh ta sẽ phải thất vọng. Khi vừa bồn chồn thả người xuống giường vào lúc gần nửa đêm, anh ta nghe thấy có tiếng động khẽ. Bật dậy và tóm lấy khẩu súng trường, anh ta mở toang cánh cửa và trông thấy một toán đàn ông đang im lặng trèo lên cầu thang dưới ánh sáng tù mù của đèn lồng, có lẽ mục đích là muốn nhìn thấy kẻ lạ mặt người Âu.

Thật quá thể. Dùng báng súng nện bọn người xâm phạm kia và đá thục mạng những kẻ không kịp rút lui, Garnier nhanh chóng dẹp sạch cầu thang. Mắng mỏ đám hộ tống người Hoa vì đã để chuyện như vậy xảy ra, nhà thám hiểm Pháp kết luận rằng hẳn bọn họ đã đóng tốt vai trò kẻ tòng phạm, nhận tiền từ lũ tò mò để chúng chui vào nơi ở của mình.

Bất kể lòng tự trọng bị tổn thương đến đâu, Garnier hẳn hiểu rõ sự nguy hiểm đang hiển hiện. Anh ta chỉ có một thân một mình trong khi đám đông lên tới hàng ngàn người. Trong tình thế đó, và khi ngày mới đã ló dạng, trực giác của anh ta quyết định rằng tốt nhất là rời khỏi nơi ở ngay trong ban ngày.

Quyết định này có lẽ là khôn ngoan, và ngoài vài đứa trẻ lẽo đẽo đi theo một đoạn, khi rời khỏi trấn, anh ta được hưởng một ngày không rắc rối lang thang qua vùng thôn quê gần đấy.

Nhưng lúc xế chiều trên đường quay về chỗ trú ngụ, anh ta sớm thấy mình đang bị đeo bám. Một đám đông theo gót Garnier tới tận ngôi chùa nơi khoảng sân đã lại đầy kín đám người tò mò. Ngay cả mái các căn nhà xung quanh cũng thành chỗ quan sát thuận tiện đối với những kẻ bị thu hút bởi sự xuất hiện kỳ lạ của Garnier. Garnier lại được thuyết phục rằng đám đông sẽ hài lòng nếu anh ta ưng thuận diễu qua trước mắt họ, và một lần nữa, đỏ mặt và xấu hổ, anh ta phải làm đúng như vậy.

Cuối cùng, không thể chịu nổi trò xiếc nhục nhã ấy thêm được nữa, anh ta rút vào sau chiếc cổng mỏng manh ngăn giữa khoảng sân với lối vào phòng ngủ của mình. Ý thức rằng đám hỗn tạp kia đang tìm cách đi theo, Garnier gọi nhóm hộ tống người Hoa giúp mình ngăn đám đông bên ngoài.

Một tình thế tồi tệ xảy ra. Những người gần chỗ cánh cổng thì do dự, nhưng đám ở xa hơn cứ thúc họ xông tới. Rồi, không rõ chuyện gì đang diễn ra, nhóm người phía sau bắt đầu ném đá. Đứng gần chỗ cánh cổng, chỉ một chốc sau Garnier đã bị ném đá túi bụi.

Giờ không còn lựa chọn nào khác ngoài phản công, Garnier cầm lấy khẩu súng lục Tei đưa cho và chĩa nó qua cánh cổng. Khi những kẻ đứng hàng đầu lùi lại, anh ta liền nổ phát súng đầu tiên. Sau này khi kể lại sự kiện, Garnier mô tả vẻ kinh ngạc của những kẻ đã hành hạ mình như sau:

"Tôi đã nổ súng lên trời, hết sức ý thức rằng nếu có máu đổ, đám đông hẵng còn chưa kiên quyết kia sẽ xông vào xé tôi thành từng mảnh. Tại một đất nước nơi súng hỏa mai vẫn còn tồn tại, những loại vũ khí có thể bắn hai phát liên tiếp được xem như vật nhiệm màu.

Vậy là đám đông nghĩ tôi chỉ bắn cảnh cáo một phát nên khá vô hại, và sau cú sốc của phát súng đầu tiên ấy, một cơn mưa đá lại rơi xuống, thậm chí còn nhiều hơn trước. Tôi bắn phát thứ hai. Đám đông kinh ngạc bởi ai cũng thấy tôi chưa nạp lại đạn. "Ơ", một giọng nói trong đám đông thốt lên, "Hồi trước tôi từng thấy súng ngắn hai nòng rồi. Có một khẩu ở Ta-li [Đại Lý] mua từ Miến Điện. Giờ nó hết đạn thật rồi. Nó hết bắn rồi nên ta có thể đến gần mà không sợ".

Tôi may mắn hiểu được những lời vừa nói nên lập tức biến nó thành lợi thế. Ba phát súng, phát này nối tiếp phát khác, vang lên khiến đám kia phát hoảng, trong khi khẩu súng của tôi vẫn nguyên ở chỗ cổng. Nỗi sợ hãi bùng lên, và tôi hoàn tất sự hỗn loạn bằng cách xông ra ngoài, vũ khí lăm lăm, mắt tóe lửa còn mặt thì đầy máu".

Lúc đám đông đã rút và sau khi vài người Hoa còn ở lại thận trọng chăm sóc khuôn mặt bị thương cho mình, Garnier được một viên quan địa phương tới thăm. Người này mang tới những tin tức đáng mừng. Đồng đội của Garnier đã hạ trại ngoài thành phố. Họ mới vừa tới đây, nhưng do tình trạng bất lường của đám đông trong thành phố nên nhà chức trách đã yêu cầu họ ở lại ngoài tường thành.

Khi bình minh ló dạng trên Kiến Thủy sáng hôm sau, Garnier theo người đưa tin qua những lối đi vắng vẻ tới ngôi chùa mà đoàn chính đang trú…

------------------------------------

Kỳ tới: Cái chết đầy ám ảnh của trưởng đoàn thám hiểm Lagrée

Tháng 3-1867, khi toàn bộ đoàn thám hiểm sông Mekong tập hợp lại ở Uthen, giấy thông hành vào lãnh thổ Trung Hoa cuối cùng đã cầm trong tay, có vẻ như rất ít những mong đợi ban đầu nay còn phù hợp thực tế.