Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên vận hành từ cuối năm 2024 tạo động lực phát triển TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Không còn tiếng động cơ, khói xe hay những giao lộ phải liên tục quan sát phía trước, thành phố hiện ra chậm hơn qua ô cửa kính. Những cây cầu, dòng sông, những khu dân cư, những mảng xanh và cả những công trình quen thuộc bỗng được đặt vào một bố cục khác.
Tôi từng đi metro ở nhiều thành phố trên thế giới, từ Matxcơva, Cao Hùng đến New Delhi. Mỗi hệ thống đều cho tôi một cách khác để hiểu về đô thị.
Nhưng tuyến metro số 1 khiến tôi tò mò về chính thành phố mình đã sống đủ lâu để tưởng rằng mình đã quá quen thuộc: liệu từ những ô cửa kính ấy, TP.HCM đang hiện ra như thế nào.
Từ chiếc xe máy đến metro
Tôi gửi xe máy ở công viên rồi men theo hành lang có mái che để đến ga Bến Thành.
Mùa mưa Sài Gòn thường đến bất chợt, nhưng lần này tôi không tìm đến metro vì muốn tránh cơn mưa nào. Tôi chỉ muốn bắt đầu chuyến đi bằng một phương tiện khác, và với một người đã sống ở thành phố này đủ lâu để chiếc xe máy trở thành một phần rất tự nhiên của đời sống hằng ngày, việc gửi nó lại để bước vào metro số 1 vẫn đem đến một cảm giác khá đặc biệt.
Phía trên là chợ Bến Thành đông đúc, nhộn nhịp; phía dưới là một không gian hoàn toàn khác, với đường ray, sân ga và những dòng người đang học cách sử dụng một phương tiện còn khá mới đối với thành phố.
Ngay giữa nhà ga là giếng trời hình hoa sen, một điểm nhấn kiến trúc đặc biệt của ga Bến Thành. Ánh sáng từ phía trên rọi xuống, và bên dưới là chiếc đồng hồ gốm sứ mà mặt đồng hồ mang dòng chữ HCMC METRO.
Tôi đứng nhìn nó một lúc trước khi bước vào khu vực sân ga. Một thành phố vốn quen với xe máy đang bắt đầu làm quen với một nhịp di chuyển khác, ngay từ trung tâm của chính mình.
Khi TP.HCM trôi qua ô cửa kính
Rồi metro chuyển bánh.
Một giọng nữ phương Nam trẻ trung vang lên giữa toa, đều đặn thông báo tên ga tiếp theo. Tôi thích cảm giác ấy, bởi nó rất hiện đại nhưng vẫn có một thứ gì đó rất gần với thành phố này.
Tàu chạy khỏi khu vực trung tâm, đi qua Ba Son, lướt qua cầu Ba Son, rồi dòng sông Sài Gòn hiện ra. Từ trên cao, Landmark 81 đứng giữa những khoảng xanh và những khu đô thị mới; xa hơn là Thảo Điền, An Phú, những mái nhà, những hàng cây và những khoảng trống mà khi đi bằng xe máy dưới đường phố tôi hiếm khi có dịp nhìn thấy cùng một lúc.
Tôi nhận ra metro không chỉ thay đổi cách di chuyển mà còn thay đổi vị trí của người nhìn.
Khi chạy xe máy, tôi ở trong dòng giao thông, phải chú ý từng chiếc xe phía trước, từng giao lộ, từng tiếng còi và từng khoảng trống để len qua. Trên metro, tôi đứng ngoài dòng chuyển động ấy.
Thành phố trôi qua ô cửa kính, còn tôi có thời gian để nhìn nó.
Không cần giống bất cứ một hệ thống ga điện ngầm nào trên thế giới, từ những hệ thống lâu đời nhất đến những mạng lưới hiện đại nhất, metro số 1 vẫn có thể tạo ra cho Sài Gòn một cách nhìn riêng.
Tôi cũng để ý đến những điều rất đời thường mà đôi khi người ta không nghĩ tới khi nói về một công trình giao thông hiện đại.
Nhà vệ sinh được bố trí trong các nhà ga, cùng với những tiện ích dành cho người khuyết tật và gia đình có trẻ nhỏ. Những chi tiết ấy không tạo ra một bức ảnh đẹp để người ta dừng lại chụp, nhưng lại quyết định cảm giác của một người khi sử dụng một hệ thống giao thông công cộng.
Tôi đi hết tuyến trong một trạng thái khá khác với khi bắt đầu.
TP.HCM vẫn là những con đường ấy, những tòa nhà ấy, dòng sông ấy, nhưng góc nhìn đã thay đổi.
Và đôi khi, chỉ cần thay đổi vị trí của người quan sát, một thành phố quen thuộc cũng có thể hiện ra như một thành phố khác.
Ảnh tác giả Nguyễn Hoàng Bảo chụp tại ga tàu và trên chuyến tàu metro số 1
Những ga tàu kể chuyện thành phố
Tôi từng đi metro ở Matxcơva, nơi những nhà ga không chỉ được xây để đón và trả khách mà còn trở thành những không gian kiến trúc đặc biệt. Những hàng cột, mái vòm, phù điêu, đèn và các chi tiết trang trí khiến hành trình dưới lòng đất ở Matxcơva nhiều khi giống như đi qua một bảo tàng kiến trúc.
Ở đó, lịch sử và thẩm mỹ của đô thị được đưa xuống dưới mặt đất, để người đi làm mỗi ngày cũng có thể đi qua những không gian mang dấu ấn văn hóa của thành phố.
Cao Hùng lại cho tôi một ấn tượng khác. Tại Formosa Boulevard, Dome of Light biến khu vực nhà ga thành một tác phẩm nghệ thuật công cộng khổng lồ. Người ta đến đó trước hết để đi tàu, nhưng hoàn toàn có thể dừng lại để nhìn ánh sáng, màu sắc và những hình ảnh được tạo nên trên mái vòm.
Nghệ thuật không đứng tách khỏi đời sống mà nằm ngay trên đường đi làm, đường về nhà của hàng nghìn người mỗi ngày.
Ga Formosa Boulevard là một kiệt tác kiến trúc dưới lòng đất của Cao Hùng, thu hút du khách bởi mái vòm ánh sáng bằng kính màu lộng lẫy khắc họa câu chuyện nhân sinh đầy cảm hứng về tình yêu và sự sống - Ảnh: NGUYỄN HOÀNG BẢO
Còn ở New Delhi, tôi từng đi Airport Express từ sân bay quốc tế Indira Gandhi đến khu vực ga New Delhi. Ở đó, điều đáng chú ý không nằm ở một nhà ga đẹp hay một tác phẩm nghệ thuật đặc biệt, mà ở khả năng kết nối.
Từ sân bay, hành khách có thể nhanh chóng đi vào trung tâm thành phố và tiếp tục kết nối với mạng lưới đường sắt, giao thông đô thị. Metro trở thành một phần của cánh cửa đưa thành phố ra bên ngoài, và đưa thế giới bước vào thành phố.
Mỗi thành phố dường như đều tìm được một cách riêng để đưa câu chuyện của mình vào những nhà ga. Vậy metro số 1 của Sài Gòn sẽ kể câu chuyện gì?
Tôi nghĩ đến những bạn tình nguyện viên mặc áo xanh mà tôi gặp ở các nhà ga, kiên nhẫn chỉ cho người dân cách mua vé, cách vào khu vực chờ, cách lên tàu và xuống tàu.
Giữa một hệ thống giao thông rất hiện đại, hình ảnh những chiếc áo xanh đứng bên cạnh những người lần đầu sử dụng metro tạo cho tôi một cảm giác rất ấm áp.
Ga Kievskaya ở Moscow là một cung điện nghệ thuật dưới lòng đất, nổi bật với bức phù điêu lớn mang chân dung khảm mosaic của Vladimir Lenin - Ảnh: NGUYỄN HOÀNG BẢO
Thành phố đang bước vào một cách di chuyển mới, nhưng việc làm quen với cái mới vẫn được bắt đầu bằng một điều rất cũ: người này chỉ cho người kia cách đi.
TP.HCM vốn là một thành phố như thế, nơi giữa những con đường đông đúc, người ta vẫn thường dừng lại để chỉ đường, giúp nhau một tay, hoặc đơn giản là nói với một người xa lạ rằng nên rẽ ở đâu.
Có thể đó cũng là một phần trong câu chuyện mà metro số 1 đang bắt đầu viết.
Metro cũng đang đưa người TP.HCM vào một kiểu không gian công cộng khác. Bước vào nhà ga, chúng ta phải học cách đứng cùng những người xa lạ, chờ cùng một chuyến tàu, nhường nhau một khoảng trống, lên xuống theo một trật tự chung.
Những chiếc áo xanh đứng ở nhà ga vì thế không chỉ giúp người ta biết cách mua vé hay lên tàu. Họ đang giúp một thành phố vốn quen với sự cơ động của từng cá nhân làm quen với một cách sống cùng nhau khác.
Đó là một thay đổi nhỏ nhưng đáng chú ý trong văn hóa đô thị, bởi một hệ thống giao thông công cộng chỉ thật sự trở thành một phần của thành phố khi con người bắt đầu hình thành những thói quen chung bên trong nó.
Rồi tôi nghĩ đến thời gian. Khi đi xe máy, thời gian của một chuyến đi thường được tính bằng cảm giác của dòng xe, một giao lộ đang ùn hay một đoạn đường vừa thông.
Với metro, thời gian trở thành một thứ cụ thể hơn: biết chuyến tàu nào sẽ đến, biết mình mất bao nhiêu phút, biết lúc nào cần rời nhà và lúc nào có thể có mặt ở điểm đến.
Quãng đường từ Bến Thành đến ga cuối không chỉ là khoảng cách giữa hai đầu tuyến, mà còn là một trải nghiệm về một nhịp sống khác, nơi thành phố bắt đầu làm quen với giờ tàu và sự đúng giờ của một hệ thống giao thông công cộng.
Cùng với đó, những nhà ga rồi có thể trở thành những địa danh xã hội mới của TP.HCM.
Ga Komsomolskaya thuộc tuyến Vòng tròn Koltsevaya mang phong cách kiến trúc Baroque đỉnh cao với trần vòm màu vàng rực rỡ, các dãy đèn chùm pha lê và những bức tranh khảm mosaic tôn vinh lịch sử nước Nga - Ảnh: NGUYỄN HOÀNG BẢO
Một ngày nào đó, thay vì chỉ hẹn nhau ở một quán cà phê hay một giao lộ quen thuộc, người ta có thể nói đơn giản: gặp nhau ở ga Bến Thành, xuống ga Thảo Điền, đứng ở cửa số mấy.
Khi ấy, nhà ga không còn chỉ là một điểm trên bản đồ giao thông. Nó trở thành một phần của ngôn ngữ đời sống, giống như những con đường, khu chợ hay góc phố đã từng làm nên cách người dân định vị nhau trong thành phố.
Tôi không biết rồi đây metro số 1 sẽ thay đổi thành phố đến đâu.
Nhưng từ ô cửa kính của chuyến tàu ấy, tôi đã nhìn thấy một thành phố đang chuyển động theo một hướng mới mà vẫn giữ lại nhiều điều rất quen thuộc: giọng nói vang lên giữa toa tàu, những chiếc áo xanh đứng ở nhà ga, dòng sông vẫn chảy bên dưới cầu Ba Son, những mái nhà và hàng cây vẫn nằm đó, chỉ khác là hôm nay tôi nhìn chúng từ một độ cao và một nhịp chuyển động khác.
Và khi mạng lưới đường sắt đô thị tiếp tục được mở rộng, tăng khả năng kết nối thành phố với các đầu mối giao thông lớn như sân bay Long Thành, câu chuyện ấy sẽ không chỉ dừng lại ở việc người dân ở TP.HCM đi từ Bến Thành đến một ga cuối khác.
Nó có thể trở thành một đường kết nối dài hơn, đưa thành phố đến gần hơn với những hành trình ngoài biên giới của mình.
TP.HCM vẫn sẽ có những chiếc xe máy, những cơn mưa bất chợt và những con đường đông đúc.
Nhưng bên cạnh tất cả những điều quen thuộc ấy, thành phố đã có thêm những đường ray để đi xa hơn, và từ một nhà ga nằm dưới lòng Bến Thành, một ngày nào đó người dân sẽ bắt đầu hành trình của mình ra thế giới qua chính những ô cửa sổ này.
Cảm nhận thú vị và góp ý của hành khách đi xe lăn trên metro TP.HCMMetro số 1 ra đời đã đáp ứng kỳ vọng của người dân TP.HCM, trong đó có người khuyết tật.