Lào Cai - dải đất biên cương - đang chuyển mình từng ngày trên hành trình phát triển với triết lý xanh, hài hòa, bản sắc và hạnh phúc. Chung dòng sông Hồng, tựa vào dãy Hoàng Liên hùng vĩ, đồng bào các dân tộc nơi đây không chỉ cần cù, sáng tạo trong lao động sản xuất mà còn bền bỉ gìn giữ những nghề truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ đôi bàn tay khéo léo và tình yêu với quê hương, những giá trị của các làng nghề đang được "đánh thức," trở thành nguồn lực góp phần phát triển kinh tế nông thôn, nâng cao đời sống và làm giàu thêm bản sắc vùng đất này.
Giữ nghề, mở lối sinh kếNổi tiếng là “vùng đất ngọc,” nghề chế tác đá quý, đá mỹ nghệ từ lâu đã trở thành một ngành nghề đặc trưng của xã Lục Yên. Phát huy lợi thế nguồn tài nguyên đá quý phong phú, người dân địa phương đã hình thành những cơ sở, làng nghề chuyên khai thác, chế tác và tạo ra các sản phẩm mỹ nghệ có giá trị cao. Hiện xã Lục Yên có hai làng nghề được công nhận là làng nghề tranh đá quý tại tổ 7 và làng nghề chế tác đá mỹ nghệ, với 81 hộ tham gia.
Không chỉ tạo nguồn thu nhập ổn định cho người dân, những làng nghề này còn góp phần quảng bá hình ảnh Lục Yên - vùng đất nổi tiếng với nguồn đá quý của cả nước.
Tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương, anh Hoàng Văn Hợi, thôn Cây Mơ, xã Lục Yên bắt đầu gắn bó với nghề chế tác đá mỹ nghệ từ năm 2014.
Đến năm 2019, sau khi tích lũy được kinh nghiệm và tay nghề, anh mạnh dạn mở rộng quy mô, kết hợp chế tác với kinh doanh các sản phẩm đá mỹ nghệ. Nhờ mẫu mã đa dạng, chất lượng sản phẩm được chú trọng, mỗi tháng gia đình anh có thu nhập khoảng 20-30 triệu đồng từ hoạt động kinh doanh các mặt hàng đá mỹ nghệ.
Để đưa sản phẩm thủ công của địa phương đến với người tiêu dùng trên cả nước, các cơ sở chế tác và hợp tác xã trên địa bàn xã Lục Yên đã tăng cường liên kết, hỗ trợ nhau về kỹ thuật và tiêu thụ. Sự kết nối này không chỉ giúp mở rộng quy mô sản xuất mà còn tạo điều kiện nâng cao chất lượng, giá trị thẩm mỹ của sản phẩm, đồng thời góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho lao động tại địa phương.
Theo định hướng phát triển ngành nghề nông thôn, Lào Cai tập trung phát triển các nhóm ngành có lợi thế như sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ; bảo quản, chế biến nông, lâm, thủy sản; trồng và kinh doanh sinh vật cảnh; cơ khí nhỏ ở nông thôn cùng các loại hình dịch vụ phục vụ sản xuất.
Tỉnh đồng thời không khuyến khích phát triển những ngành nghề tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao, hướng tới sự hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống người dân.
Một trong những định hướng quan trọng hiện nay của Lào Cai là gắn phát triển làng nghề với du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm và xây dựng nông thôn mới. Tỉnh ưu tiên phát triển làng nghề gắn với du lịch tại những địa phương có tiềm năng, từng bước đưa nghề truyền thống trở thành một phần của sản phẩm du lịch. Đây được xem là hướng đi phù hợp trong bối cảnh du khách ngày càng quan tâm đến trải nghiệm văn hóa bản địa thay vì chỉ tham quan danh lam, thắng cảnh.
Tại các làng nghề, du khách có thể trực tiếp tham gia một số công đoạn sản xuất, tìm hiểu lịch sử hình thành và quá trình gìn giữ nghề, gặp gỡ nghệ nhân, người làm nghề và trải nghiệm đời sống sinh hoạt của cộng đồng địa phương. Qua đó, những giá trị văn hóa vốn được lưu giữ trong mỗi nghề truyền thống có thêm cơ hội được giới thiệu, lan tỏa và tạo ra giá trị kinh tế.
Được biết đến là “vựa dâu tằm lớn nhất miền Bắc," Trấn Yên hiện có trên 712ha dâu tằm. Đây là điều kiện thuận lợi để địa phương phát triển loại hình du lịch trải nghiệm gắn với nghề trồng dâu, nuôi tằm và ươm tơ. Những vùng dâu xanh trải dài, các nhà tằm nhộn nhịp cùng những cơ sở ươm tơ đang tạo nên một không gian trải nghiệm đặc trưng, hấp dẫn du khách.
Là người đầu tiên mạnh dạn đưa cây dâu, con tằm về phát triển tại địa phương, gia đình ông Lê Thanh Thủy ở thôn Đình Xây đã có hơn 20 năm gắn bó với nghề. Với quy mô 400 khay/lứa, trung bình mỗi tháng gia đình ông xuất 8 lứa tằm giống để cung cấp cho các hộ dân trong thôn nuôi tằm thương phẩm. Từ nghề nuôi tằm, mỗi năm gia đình ông thu về trên 500 triệu đồng.
Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao, cơ sở nuôi tằm của gia đình còn trở thành địa chỉ để nhiều hộ dân trong và ngoài tỉnh đến tham quan, học hỏi kinh nghiệm. Sau hàng chục năm hình thành và phát triển, trồng dâu, nuôi tằm đã trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều hộ dân thôn Đình Xây, xã Trấn Yên.
Năm 2018, Đình Xây trở thành thôn đầu tiên của xã được công nhận làng nghề. Việc được công nhận đã tạo thêm điều kiện để người dân xây dựng các mối liên kết trong sản xuất theo chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng và từng bước hình thành những sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Ngày nay, Đình Xây không chỉ là điểm đến để du khách tham quan, tìm hiểu và trải nghiệm nghề trồng dâu, nuôi tằm mà giá trị của nghề còn được nâng lên qua quá trình chế biến sâu.
Từ nguồn tơ tại chỗ, các cơ sở đã tạo ra nhiều sản phẩm như khăn lụa, cà vạt, chăn tơ tằm…, đưa sản phẩm tơ tằm Trấn Yên đến với người tiêu dùng ở nhiều địa phương trong cả nước. Qua đó, nghề truyền thống vừa được gìn giữ, vừa trở thành nguồn sinh kế, góp phần tạo thêm giá trị cho kinh tế nông thôn.
Ưu tiên phát triển làng nghề gắn với các tuyến du lịchTheo Kế hoạch bảo tồn và phát triển làng nghề giai đoạn 2026-2030 mà Ủy ban Nhân dân tỉnh Lào Cai ban hành, tỉnh đặt mục tiêu duy trì và phát triển 23 làng nghề, 19 làng nghề truyền thống và 24 nghề truyền thống đã được công nhận; đồng thời khôi phục, bảo tồn 32 làng nghề và 20 nghề truyền thống, phát triển 12 làng nghề gắn với du lịch.
Tỉnh đặt chỉ tiêu đến năm 2030, có 75% làng nghề gắn với du lịch nông thôn, 70% làng nghề hoạt động hiệu quả, 80% lao động được đào tạo nghề; 40% sản phẩm làng nghề đạt chuẩn OCOP và ít nhất 15% làng nghề có sản phẩm được bảo hộ sở hữu trí tuệ; 100% cơ sở, hộ gia đình sản xuất trong làng nghề đáp ứng các quy định về bảo vệ môi trường.
Lào Cai đặt chỉ tiêu đến năm 2030, có 75% làng nghề gắn với du lịch nông thôn, 70% làng nghề hoạt động hiệu quả, 80% lao động được đào tạo nghề; 40% sản phẩm làng nghề đạt chuẩn OCOP và ít nhất 15% làng nghề có sản phẩm được bảo hộ sở hữu trí tuệ.
Lào Cai rà soát, hoàn thiện cơ chế chính sách; bảo tồn và phát triển nghề truyền thống; phát triển làng nghề mới gắn với du lịch và xây dựng nông thôn mới; đào tạo nguồn nhân lực; bảo vệ môi trường; xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu; ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số; hỗ trợ vốn và chính sách đầu tư tín dụng; phát triển nguồn nguyên liệu.
Lào Cai sẽ ưu tiên khôi phục, bảo tồn, lưu giữ nét văn hóa truyền thống trong sản phẩm, bí quyết nghề, đồng thời thiết kế những sản phẩm mới phù hợp với thị trường, nâng cao khả năng sản xuất và tiêu thụ sản phẩm; khôi phục, tổ chức các lễ hội, hoạt động văn hóa dân gian, phát huy các giá trị văn hóa của nghề và làng nghề trong xây dựng môi trường du lịch văn hóa.
Đáng chú ý, tỉnh ưu tiên phát triển các làng nghề gắn với các tuyến du lịch (lễ hội, tâm linh, cộng đồng, trải nghiệm, góp phần tạo sản phẩm du lịch đặc trưng, nâng cao thu nhập cho người dân.
Tỉnh sẽ tập trung phát triển 12 làng nghề gắn với du lịch và xây dựng nông thôn mới như Làng nghề sinh vật cảnh gắn với du lịch cộng đồng, phường Cam Đường; Làng nghề dệt thổ cẩm xã Bản Hồ; Làng nghề dệt may thổ cẩm, trang phục dân tộc gắn với di tích, danh thắng Động Thiên Long xã Lùng Phình; Làng nghề dệt may thổ cẩm, trang phục dân tộc gắn với điểm du lịch Hang Tiên và hồ thủy điện Cốc Ly, xã Bảo Nhai; Làng nghề trồng hoa địa lan xã Tả Phìn; Làng nghề đan lát xã Y Tý; Làng nghề thêu may thổ cẩm, cắt may trang phục dân tộc và làm cốm gắn với địa điểm du lịch xã Hợp Thành; Làng nghề trồng và chế biến thuốc tắm người Dao đỏ, xã Tả Phìn; Làng nghề chế tác thủ công đá mỹ nghệ xã Tân Lĩnh; Làng nghề trồng trọt, sản xuất và chế biến sản phẩm từ gạo nếp tan Tú Lệ, xã Tú Lệ; Làng nghề trồng, chế biến và bảo quản chè đặc sản Shan Tuyết Suối Giàng, xã Văn Chấn; Làng nghề sản xuất miến đao, xã Giới Phiên; Làng nghề trồng dâu, nuôi tằm, xã Trấn Yên...
Bên cạnh đó, tỉnh khuyến khích và tạo điều kiện phát triển một số nghề như: nghề trồng lanh dệt vải, nhuộm chàm, in vẽ sáp ong, chế tác nhạc cụ, nghề rèn đúc, chế tác khèn dân tộc Mông; chế biến đậu xị truyền thống dân tộc Nùng; nghề chế tác trang sức, sản xuất nhạc cụ truyền thống của dân tộc Dao; nghề dệt vải, nhuộm chàm, thêu, ghép vải, làm hương của dân tộc Tày; nghề dệt vải, nhuộm chàm, làm hương, nấu rượu của dân tộc Giáy; nghề thêu thổ cẩm và các sản phẩm từ hạt cườm của người Xá Phó.
Lào Cai cũng khuyến khích doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh làng nghề ứng dụng khoa học kỹ thuật, đẩy mạnh chuyển đổi số; áp dụng thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học để đổi mới công nghệ sản xuất kết hợp bảo tồn bí quyết nghề truyền thống; sản xuất sản phẩm mới, cải tiến bao bì nhãn mác; đăng ký nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc; chứng nhận chất lượng sản phẩm...; khuyến khích áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất nghề truyền thống, làng nghề truyền thống để tăng năng suất, nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm gắn với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa của địa phương, phát triển du lịch.
Công tác đào tạo nghề, truyền nghề cũng sẽ được Lào Cai đẩy mạnh với sự tham gia của các nghệ nhân, thợ giỏi; đồng thời chú trọng bảo vệ môi trường làng nghề, xây dựng hệ thống xử lý chất thải, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, đảm bảo phát triển bền vững tại các làng nghề.
Với mục tiêu được đặt ra và cách làm cụ thể trong bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống, tất cả đang cho thấy một hướng đi đúng đắn của Lào Cai trong việc biến những giá trị văn hóa truyền thống thành nguồn lực phát triển kinh tế, thúc đẩy phát triển sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh, giá trị gia tăng cho các sản phẩm làng nghề; tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân; bảo vệ cảnh quan, không gian và môi trường, xây dựng các khu dân cư, làng văn hóa, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội nông thôn bền vững.
Những đôi bàn tay cần mẫn vẫn ngày ngày nối tiếp nghề xưa, trao truyền kỹ nghệ và gửi gắm trong mỗi sản phẩm tình yêu, niềm tự hào về quê hương, bản sắc dân tộc. Từ những làng nghề ấy, các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được gìn giữ qua thời gian mà còn lan tỏa trong đời sống hôm nay, trở thành một phần sức sống của cộng đồng và góp thêm sắc màu cho hành trình phát triển của vùng đất nơi cửa ngõ Tây Bắc./.