XEM VIDEO:
Mỗi năm tốn 200 tỷ chở quặng, nhà máy cách mỏ sắt 16 triệu tấn chỉ 2km
Ngày 2/10, máy móc bắt đầu bóc lớp đất hữu cơ trên phần mặt bằng vừa được bàn giao tại khu Bắc mỏ sắt Nà Rụa, Cao Bằng. Đây là bước chuẩn bị khai trường cho vùng quặng hơn 16 triệu tấn, nằm cách Khu liên hợp Gang thép Cao Bằng khoảng 2km nhưng nhiều năm chưa thể khai thác.
Trong thời gian chờ nguồn quặng này, những chuyến xe từ Lào Cai, Thái Nguyên, Tuyên Quang vẫn đưa nguyên liệu về nhà máy tại phường Tân Giang. Có nguồn quặng phải vượt hơn 600km mới tới nơi.
Trong khi đó, khu Bắc mỏ sắt Nà Rụa với hơn 16 triệu tấn quặng nằm cách khu liên hợp chỉ khoảng 2km vẫn chưa thể khai thác.
Từ năm 2024, khi nguồn quặng tại khu Nam Nà Rụa cạn, Công ty CP Gang thép Cao Bằng phải mua toàn bộ quặng từ bên ngoài.
Ông Nguyễn Hoài Nam, Phó Giám đốc công ty, cho biết chi phí vận chuyển bình quân khoảng 300.000 đồng/tấn, có thời điểm lên tới 600.000 đồng/tấn. Mỗi năm, riêng tiền vận tải quặng của doanh nghiệp vào khoảng 200 tỷ đồng.
Nghịch lý ấy kéo dài cùng với những vướng mắc giải phóng mặt bằng tại khu Bắc. Theo lãnh đạo phường Tân Giang, quá trình này kéo dài khoảng 15 năm, liên quan đến hàng trăm hộ dân, nhiều phần mộ và các hồ sơ đất đai có nguồn gốc, hiện trạng sử dụng khác nhau.
Riêng phạm vi khoảng 21ha giai đoạn 1, ban đầu xác định có 421 hộ và 347 ngôi mộ. Sau khi rà soát nguồn gốc đất, quan hệ thừa kế, tách đối tượng và các trường hợp phát sinh, số lượng tăng lên 443 hộ và 364 ngôi mộ.
Đến ngày 24/8/2026, mới có 94 hộ bàn giao hơn 21.300m² mặt bằng.
Để mở khai trường, vấn đề không chỉ là thu hồi đủ diện tích. Từng hồ sơ bồi thường, hỗ trợ, đất ở, tái định cư và di chuyển mồ mả cần được giải quyết.
Rời nơi đã gắn bó hơn 40 năm
Gia đình anh Nguyễn Bằng Giang là một trong những hộ phải di chuyển khỏi vùng quặng khu Bắc Nà Rụa. Năm 1982, khi quanh quả đồi gần như chưa có nhà, bố anh Giang, một người làm địa chất, chọn nơi này dựng nhà và làm trang trại. Gia đình có khoảng 120m² đất ở, 1.500m² đất nông nghiệp, với căn nhà rộng khoảng 90m².
Khoảng năm 2020, anh Giang từng tính cải tạo khu đất thành nhà vườn, làm homestay. Kế hoạch dừng lại khi gia đình phải chuẩn bị bàn giao mặt bằng.
“Ở đây mình gắn bó, sinh ra lớn lên. Mình không muốn bán. Khi phải chuyển đi thì ai cũng tâm tư, buồn chứ”, anh nói.
Theo anh Giang, trước đây gia đình còn nhiều thắc mắc về phương án bồi thường và hỗ trợ đối với đất nông nghiệp. Đến năm 2026, các cuộc đối thoại diễn ra thường xuyên hơn, từng vấn đề được trả lời cụ thể.
“Trả lời đi thẳng, chính xác vào từng câu hỏi”, anh nhận xét.
Sau khi kiến nghị về khoản hỗ trợ chuyển đổi nghề đối với đất nông nghiệp được xem xét lại, gia đình đồng ý phương án và bắt đầu di chuyển.
Gia đình ba thế hệ của anh được bố trí hai lô tái định cư liền kề tại phường Thục Phán, cách nhà cũ khoảng 5km. Hai lô đất cạnh nhau giúp các thành viên có thể tiếp tục sống gần nhau, nhất là khi mẹ anh đã cao tuổi.
Tuy nhiên, nơi ở mới vẫn đang trong quá trình xây dựng. Đầu tháng 10, hệ thống giao thông kết nối và một trường học trong khu vực đang được triển khai.
Câu chuyện của gia đình anh Giang cho thấy, phía sau mỗi phần diện tích bàn giao là phương án bồi thường, sinh kế và chỗ ở sau di dời. Những vấn đề này cần được giải quyết cụ thể để người dân có thể chuyển đi.
Từ 94 lên 434 hộ bàn giao mặt bằng
Trong tháng 8/2026, khu Bắc Nà Rụa được đặt thời hạn mới về giải phóng mặt bằng.
Tại cuộc làm việc giữa lãnh đạo tỉnh Cao Bằng và Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) ngày 18/8, mục tiêu được xác định là đến ngày 30/9 cơ bản hoàn thành giải phóng khoảng 21ha trung tâm khai trường.
Trước đó, tại buổi làm việc với TKV ngày 29/7, Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu tập đoàn tập trung vào lĩnh vực cốt lõi, khai thác và sử dụng tài nguyên tiết kiệm, hiệu quả, đẩy mạnh chế biến sâu.
Ngày 29/8, tỉnh thành lập tổ công tác do ông Lương Tuấn Hùng, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh, làm tổ trưởng để xử lý các vướng mắc tại khu Bắc.
Theo ông Hùng, công việc được phân rõ cơ quan, người phụ trách và thời hạn; cán bộ chuyên môn được tăng cường xuống cơ sở. Những nội dung vượt thẩm quyền được báo cáo Chủ tịch UBND tỉnh kèm phương án xử lý.
Tại phường Tân Giang, cuộc giao ban hằng ngày bắt đầu lúc 7h15. Danh sách được cập nhật đến từng hộ, từng phần mộ và từng hồ sơ: trường hợp nào chưa nhận tiền, còn vướng nguồn gốc đất, cần chỗ tạm cư hoặc chưa thống nhất thời gian di chuyển mộ.
Bốn tổ công tác phụ trách các khâu theo dõi tiến độ; đối thoại với người dân; xử lý hồ sơ bồi thường, chi trả và tái định cư; chuẩn bị chỗ tạm cư, nhân lực, phương tiện hỗ trợ di chuyển.
Một nhóm Zalo chung được lập để tiếp nhận câu hỏi, phản ánh và đơn thư của các hộ. Nội dung được chuyển tới bộ phận phụ trách và phản hồi trên cùng kênh.
Ông Nguyễn Minh Tuệ, Phó Chủ tịch UBND phường Tân Giang, gọi cách làm này là “5 bám”: bám hộ, bám hồ sơ, bám việc, bám tiến độ, bám kết quả.
Trong 37 ngày, phường và các lực lượng liên quan tổ chức hơn 150 cuộc tuyên truyền, vận động, đối thoại; làm việc và tiếp nhận ý kiến của trên 300 trường hợp.
Đến hết ngày 30/9, có 434/443 hộ bàn giao mặt bằng, tăng 340 hộ so với ngày 24/8. Diện tích bàn giao đạt 207.389m²; 354/364 ngôi mộ đã được di chuyển.
Trong toàn dự án, 227 lô tái định cư đã được tổ chức bốc thăm; 23 hộ có nhu cầu tạm cư được bố trí nơi ở.
Dù phần lớn diện tích đã được bàn giao, công việc giải phóng mặt bằng chưa kết thúc. Tính đến hết tháng 9, còn 9 hộ chưa bàn giao và 10 ngôi mộ chưa di chuyển.
Bổ sung dây chuyền cán thép, tránh 'hai lần lãng phí'
Phần mặt bằng vừa được bàn giao giúp doanh nghiệp bắt đầu chuẩn bị khai trường, nhưng chưa thể lập tức thay thế nguồn quặng mua ngoài.
Theo ông Nguyễn Hoài Nam, sau bước bóc lớp đất hữu cơ, công ty dự kiến từ ngày 5/10 triển khai bóc đất khai trường. Kế hoạch năm 2026 là bóc khoảng 600.000m³ đất; năm 2027 khoảng 2,2 triệu m³.
Doanh nghiệp dự kiến khai thác khoảng 70.000 tấn quặng trong năm 2027, tăng lên 120.000 tấn năm 2028 và hướng tới công suất 350.000 tấn/năm từ năm 2029.
Như vậy, việc tháo gỡ mặt bằng mới mở đường cho giai đoạn chuẩn bị và khai thác. Khả năng giảm chi phí vận tải còn phụ thuộc vào tiến độ đưa quặng khu Bắc vào sản xuất và sản lượng thực tế.
Cùng với kế hoạch khai thác mỏ, Công ty CP Gang thép Cao Bằng đang triển khai dây chuyền cán thép công suất khoảng 70.000 tấn/năm.
Hiện phôi thép sau khi ra lò phải chờ nguội để vận chuyển đi nơi khác cán, rồi được nung nóng trở lại trước khi đưa qua dây chuyền. Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Lê Hải Hòa gọi đây là tình trạng “hai lần lãng phí”. Do đó, việc bổ sung công đoạn cán tại khu liên hợp được kỳ vọng giảm khâu vận chuyển và nung lại phôi.
Mục tiêu đặt ra là đưa dây chuyền vào vận hành trong quý I/2027. Theo kế hoạch, dây chuyền cần khoảng 130 lao động, với thu nhập bình quân dự kiến 12 triệu đồng/người/tháng.
Nếu các hạng mục được triển khai đúng tiến độ, quặng Nà Rụa sẽ được đưa vào chuỗi khai thác, luyện gang, sản xuất phôi và cán thép tại Cao Bằng.
Sau khoảng 15 năm kéo dài, những chiếc máy bóc đất đầu tiên đánh dấu bước chuyển của khu Bắc Nà Rụa. Nhưng từ mặt bằng đã bàn giao đến nguồn quặng phục vụ nhà máy vẫn còn khoảng cách: hoàn tất di dời, chuẩn bị khai trường và thực hiện kế hoạch khai thác trong những năm tới.