Việc công bố kết quả mới nhất của Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế (PISA 2025) hôm 8/9/2026 đã dẫn đến làn sóng bình luận, so sánh và xếp hạng quen thuộc. Pháp đã tụt hạng, một số nước đã cải thiện vị trí, trong khi một số nước khác cho thấy khả năng chống chịu tốt hơn. Như thường lệ, sự chú ý nhanh chóng tập trung vào vị trí của từng quốc gia trên bảng xếp hạng.
Bài phân tích mới đây trên trang theconversation.com cho rằng bảng xếp hạng của PISA rất hữu ích và đặt ra câu hỏi quan trọng hơn: Rốt cuộc, chúng ta thực sự đạt được điều gì từ những năm tháng dành cho việc học ở trường?
Trong phần lớn thế kỷ 20, việc đo lường tiến bộ giáo dục dường như tương đối đơn giản. Chúng ta đếm số học sinh, xem số năm đi học và các bằng cấp đạt được. Điều đó có những cơ sở xác đáng: Việc mở rộng và dân chủ hóa giáo dục là một trong những chuyển biến xã hội lớn nhất của thế kỷ trước.Nhưng hiện nay, khi đại đa số trẻ em dành nhiều năm học tập tại trường, câu hỏi đã thay đổi. Chỉ biết các em theo học trong bao lâu là chưa đủ. Chúng ta cần hiểu những năm tháng ấy mang lại điều gì và giúp các em phát triển thành những con người như thế nào.
Bỏ qua bảng xếp hạng, chúng ta đã tiến xa đến đâu?
Kết quả PISA 2025 khiến câu hỏi này trở nên cấp thiết hơn. Trên toàn bộ các quốc gia thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), thành tích trung bình hiện đã xuống mức thấp nhất kể từ khi PISA bắt đầu được triển khai, ở cả ba lĩnh vực đánh giá chính.
Trong giai đoạn 2015–2025, điểm số giảm 22 điểm ở môn Toán và 28 điểm ở môn Đọc hiểu. Hiện nay, 20% học sinh 15 tuổi có thành tích thấp ở cả ba lĩnh vực chính, so với mức 16% vào năm 2022.
Học sinh Pháp đạt 483 điểm môn Khoa học, gần như bằng chính xác mức trung bình 482 điểm của OECD. Thành tích của nước này thấp hơn một chút so với mức trung bình OECD ở môn Đọc hiểu (456 điểm so với 461 điểm) và môn Toán (458 điểm so với 463 điểm).
Tuy nhiên, có lẽ điều quan trọng hơn vị trí của Pháp là xu hướng mà nước này đang đi theo: Kể từ năm 2022, nước này tiếp tục mất thêm 18 điểm môn Đọc hiểu và 16 điểm môn Toán.
Xét cho cùng, việc một quốc gia đứng thứ 25, 27 hay 30 cho chúng ta biết ít hơn so với việc hiểu được quốc gia đó đã xuất phát từ đâu, đang đi theo hướng nào, và nhóm học sinh nào đang tiến bộ hoặc tụt lại phía sau.
Điều này cũng được gợi ra trong một báo cáo gần đây của Ủy ban cấp cao Chiến lược và Kế hoạch Pháp (HCSP) về trình độ học vấn. Báo cáo bổ sung một điểm quan trọng vào cách chẩn đoán vấn đề vốn thường thấy. Pháp đang phải đối mặt với bất bình đẳng giáo dục đáng kể, nhưng những khó khăn của nước này không chỉ liên quan đến học sinh có hoàn cảnh bất lợi. Chúng còn ảnh hưởng đến học sinh có điều kiện thuận lợi và, trong một số lĩnh vực, thậm chí cả những học sinh có thành tích cao nhất.
Do đó, chúng ta đồng thời đối mặt với vấn đề bất bình đẳng và, ít nhất là cho đến hết bậc trung học cơ sở, vấn đề thành tích học tập nói chung tương đối thấp, đặc biệt trong môn Toán và Khoa học. Chỉ nhìn vào điểm trung bình là chưa đủ; chỉ nhìn vào bất bình đẳng cũng không đủ.
Mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục chưa đồng nghĩa với dân chủ hóa việc học
Pháp đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận giáo dục. Đây là một thành tựu mang tính lịch sử mà chúng ta không nên đánh giá thấp. Nhưng khi cơ hội tiếp cận giáo dục đã trở nên gần như phổ cập, quá trình dân chủ hóa cũng cần được mở rộng về mặt chất lượng. Câu hỏi không còn đơn thuần là: ai được đến trường? Mà phải là : học sinh học được gì ở đó, và mỗi em thực sự học được những gì?
Chuỗi dữ liệu dài hạn cho thấy, sau một giai đoạn hội tụ quốc tế về thành tích giáo dục kéo dài đến khoảng năm 1990, quỹ đạo phát triển của các quốc gia bắt đầu phân kỳ trở lại.
Kể từ năm 2000, tương đối ít quốc gia đạt được sự cải thiện bền vững về chất lượng học tập. Tất nhiên, PISA 2025 không khép lại tiến trình lịch sử này. Nó chỉ bổ sung thêm một quan sát vào chuỗi dữ liệu đó.
Góc nhìn này cũng cho phép chúng ta nhìn nhận bất bình đẳng giáo dục theo một cách khác. Khi những năng lực tiềm tàng không được phát triển, điều bị ảnh hưởng không chỉ là con đường phát triển của từng cá nhân: một phần vốn nhân lực chung của xã hội cũng không bao giờ có cơ hội được phát triển đầy đủ.
Các dữ liệu cho thấy tăng trưởng kinh tế có thể đã cao hơn khoảng 0,5% nếu một chính sách hiệu quả nhằm giảm bất bình đẳng giáo dục được triển khai kể từ cuối thập niên 1970.
Chi tiêu nhiều hơn vẫn chưa đủ
Rõ ràng, nguồn lực có vai trò quan trọng. HCSP chỉ ra một số điểm yếu của Pháp: Mức chi tương đối khiêm tốn cho giáo dục tiểu học, số học sinh trên mỗi giáo viên tương đối cao so với tiêu chuẩn châu Âu, cùng những khó khăn ngày càng gia tăng trong việc tuyển dụng giáo viên.
Nguồn lực rất quan trọng, nhưng chúng không giải thích được tất cả. PISA 2025 cho thấy mức độ phù hợp của các chính sách và cách thức phân bổ nguồn lực dường như có mối liên hệ chặt chẽ hơn với thành tích học tập so với việc chỉ xét mức chi tiêu trên mỗi học sinh.
Đây cũng là một trong những bài học của Edumetrics (Edumetrics là khung nghiên cứu liên ngành chuyên đo lường và đánh giá kết quả học tập, vốn con người (human capital) và hiệu quả của các chính sách giáo dục theo thời gian và không gian): Chi tiêu nhiều hơn là chưa đủ; chúng ta cần đầu tư hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, giữa một euro được chi cho giáo dục và kiến thức, kỹ năng thực sự được tiếp thu là cả một thế giới: giáo viên, học sinh, gia đình, chương trình học, phương pháp giảng dạy, trường học, các thể chế và thời gian.
Nguồn lực không tự động tạo ra kết quả. Chúng phải được chuyển hóa thành năng lực. Điều này dẫn đến một câu hỏi mà chúng ta ít khi đặt ra hơn: Học sinh học tập, nhưng liệu bản thân các hệ thống giáo dục có biết cách học hỏi hay không?
Một cuộc cải cách tạo ra những tác động như dự kiến, nhưng cũng có thể dẫn đến những hệ quả khó lường hơn. Tuy nhiên, quá nhiều cải cách có thể khiến chính mục đích của việc cải cách bị phản tác dụng.
Một phương pháp có thể hiệu quả trong bối cảnh này nhưng thất bại trong bối cảnh khác. Các chính sách cần được điều chỉnh, tiếp tục phát triển và đôi khi phải từ bỏ. Vì vậy, chính sách giáo dục cũng liên quan đến năng lực tập thể trong việc quan sát, thử nghiệm, đo lường, sửa chữa và học hỏi.
Từ góc nhìn này, những phép so sánh quốc tế có giá trị không hẳn vì chúng cho chúng ta biết phải sao chép điều gì, mà vì chúng cho phép chúng ta đặt ra những câu hỏi tốt hơn.
Và rồi trí tuệ nhân tạo xuất hiện
Câu hỏi này có thêm một chiều kích mới với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI). Chỉ trong vài giây, học sinh hiện nay có thể nhận được bản dịch, lời giải thích, bản tóm tắt, lời giải cho một bài tập hoặc một bài viết có vẻ thuyết phục.
Người ta có thể kết luận rằng một số dạng kiến thức nền tảng đang trở nên ít quan trọng hơn. Tuy nhiên, PISA nhấn mạnh rằng một số kỹ năng đọc hiểu đang suy giảm chính là những kỹ năng chúng ta cần nhất trong môi trường tràn ngập thông tin hiện nay: đánh giá thông tin, so sánh nhiều nguồn khác nhau, diễn giải bằng chứng và vận dụng khả năng phán đoán phản biện.
Vốn nhân lực trong thế kỷ 21 có lẽ không còn có thể được quan niệm đơn thuần như một kho kiến thức được tích lũy một lần rồi duy trì mãi mãi.
Nó còn phải bao hàm một năng lực căn bản hơn: học cách học.
Giáo dục ban đầu vẫn giữ vai trò thiết yếu vì nó cung cấp những nền tảng giúp con người sau này có thể xem xét lại kiến thức của mình, tiếp thu kỹ năng mới và thích nghi trong suốt cuộc đời.
Đo lường để thấu hiểu, chứ không phải để xếp hạng
Tuy nhiên, cần giữ vững một lưu ý quan trọng: Các bài kiểm tra không phải là giáo dục, và PISA không phải là trường học.
Không một chỉ số nào có thể phản ánh toàn bộ những gì một đứa trẻ học được trong quá trình trưởng thành. Dữ liệu có thể cung cấp thông tin để định hướng các quyết định của chúng ta; nhưng dữ liệu không thể thay chúng ta quyết định muốn truyền lại điều gì cho thế hệ sau, hay chúng ta muốn cùng nhau trở thành một xã hội như thế nào.
Đây cũng là lý do vì sao những phát hiện mới nhất từ PISA có lẽ không nên được diễn giải như bằng chứng cho thấy sự suy giảm là điều không thể tránh khỏi.
Một số hành trình học tập vẫn đang được cải thiện. Chẳng hạn, Vương quốc Anh và Thổ Nhĩ Kỳ đã đạt được tiến bộ trong lĩnh vực Khoa học.
Tất nhiên, không tồn tại một mô hình duy nhất có thể đơn giản được sao chép và áp dụng ở mọi nơi. Lịch sử không bao giờ cung cấp những công thức có sẵn; đôi khi, lịch sử chỉ mở ra những khả năng.
Vì vậy, PISA có lẽ đang gợi ý chúng ta sắp xếp lại các câu hỏi về giáo dục theo một thứ tự hơi khác.
Chúng ta thường đặt câu hỏi về việc chi tiêu bao nhiêu, có bao nhiêu học sinh đạt thành tích tốt, quốc gia nào đang tiến lên và quốc gia nào đang tụt lại phía sau.
Tất cả những câu hỏi đó đều chính đáng. Nhưng có lẽ chúng chỉ nên được đặt ra sau một câu hỏi khác: Rốt cuộc, một hệ thống giáo dục thực sự chuyển hóa được điều gì?
Chuyển thời gian thành kết quả học tập, chuyển kiến thức thành kỹ năng, chuyển kỹ năng thành khả năng thích nghi và, có lẽ, chuyển những năng lực cá nhân ấy thành những khả năng chung của toàn xã hội.
Đó mới là những điều chúng ta cần tìm cách đo lường, thay vì thu gọn giáo dục vào một vài con số, để có thể phân biệt rõ nhất có thể giữa ảo tưởng về sự tiến bộ và sự tiến bộ thực sự./.
(Vietnam+)