Mùi hoa sữa có gì mà người mê, người sợ?

Đi ngang một cây hoa sữa đang nở, nhiều người có thể nhận ra mùi hương trước khi nhìn thấy hoa. Mùi hương ấy đến từ đâu, có thành phần gì và vì sao phấn hoa có thể gây dị ứng?

Những hợp chất tạo nên mùi hoa sữa

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Journal of Essential Oil Research năm 2001 đã phân tích thành phần tạo hương của hoa sữa đang nở rộ, được thu thập tại Hà Nội.

Nhóm tác giả gồm các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế chiết xuất hoa, sau đó sử dụng thiết bị phân tích để nhận diện hơn 34 thành phần, chiếm khoảng 92,5% mẫu dầu thu được.

Trong đó linalool chiếm 35,7%, các dạng oxide của linalool cộng lại chiếm 14,7%, còn α-terpineol chiếm 12,3%. Đây là tỉ lệ trong mẫu dầu chiết xuất, không phải nồng độ các chất trong không khí dưới tán cây.

Những tên gọi khó đọc này thực chất là các hợp chất tạo hương có trong thực vật. Linalool có mùi hoa, gần với hương oải hương, thường được sử dụng trong nước hoa, xà phòng và mỹ phẩm.

Các oxide của linalool có cấu trúc hóa học gần với linalool, mang mùi hoa ngọt, xen sắc thái của lá và đất. Trong khi đó α-terpineol có hương hoa gần với tử đinh hương.

Sự kết hợp của các hợp chất này góp phần tạo nên mùi hương đặc trưng của hoa sữa.

Mùi hương không chỉ tạo dấu ấn với con người mà còn có vai trò trong việc thu hút côn trùng đến hoa.

Trong nghiên cứu đăng trên tạp chí Species năm 2021, nhóm A.J. Solomon Raju thuộc Đại học Andhra và cộng sự theo dõi hoa sữa tại Visakhapatnam, Ấn Độ.

Nhóm ghi nhận nụ hoa trưởng thành nở vào khoảng 17h-20h. Các cụm hoa được mô tả có khoảng 500 hoa, màu trắng kem hoặc trắng xanh và tỏa mùi hắc.

Bướm đêm tìm đến những bông hoa vừa nở để hút mật. Ong, ruồi và bướm ngày cũng tham gia thụ phấn.

Theo nhóm nghiên cứu, thời điểm nở, màu sắc và mùi hương là những đặc điểm thích nghi giúp hoa sữa thu hút côn trùng, đặc biệt là bướm đêm.

Hoa sữa phân bố từ châu Á đến miền bắc nước Úc

Hoa sữa có tên khoa học Alstonia scholaris, thuộc họ Trúc đào. Dù gắn với mùa thu Hà Nội trong cảm nhận của nhiều người Việt, loài cây này có vùng phân bố tự nhiên rộng, từ châu Á nhiệt đới và cận nhiệt đới đến miền bắc nước Úc.

Theo cơ sở dữ liệu Plants of the World Online của Vườn thực vật Hoàng gia Kew, Anh, vùng bản địa của hoa sữa bao gồm Việt Nam, Ấn Độ, Nepal, nam Trung Quốc, các nước Đông Nam Á, New Guinea và quần đảo Solomon.

Cây cũng được du nhập đến một số nơi như Florida, Mỹ, và Trinidad-Tobago. Vì vậy việc hoa sữa xuất hiện tại một địa phương không đồng nghĩa nơi đó thuộc vùng phân bố tự nhiên của loài.

• 

  Hà Nội đề xuất phương án di dời một số cây hoa sữa tới vị trí phù hợp

Tại Việt Nam, Trung tâm Dữ liệu thực vật Việt Nam ghi nhận hoa sữa còn có tên gọi là cây sữa, mò cua hoặc mồng cua. Cây mọc hoang và được trồng ở nhiều nơi, thường gặp ven rừng, ven sông, suối và những khu vực ẩm.

Theo nguồn này, hoa sữa thường ra hoa vào tháng 8-9, quả chín vào tháng 1-2. Mùi hương được mô tả là thơm hắc, rõ nhất về đêm.

Tuy nhiên thời điểm ra hoa có thể khác nhau tùy địa điểm. Vườn thực vật thuộc Đại học Kerala, Ấn Độ, ghi nhận mùa hoa sữa kéo dài từ tháng 10 đến tháng 2.

Do đó lịch ra hoa tại một địa phương chưa thể đại diện cho mọi nơi cây sinh trưởng. Muốn xác định hoa sữa tại một khu vực đang nở sớm hay muộn hơn những năm trước, cần có dữ liệu theo dõi trong nhiều năm.

Vì sao hoa sữa còn được gọi là cây làm bảng?

Hoa sữa có tên tiếng Anh là blackboard tree, nghĩa là cây làm bảng đen.

Theo tài liệu Tài nguyên thực vật Đông Nam Á (PROSEA), gỗ hoa sữa từng được sử dụng làm bảng học tại Java, Indonesia. Gỗ cây còn được dùng để sản xuất bột giấy.

Công dụng này cũng giúp lý giải từ scholaris trong tên khoa học Alstonia scholaris.

Tại Đại học Visva-Bharati, Ấn Độ, lá hoa sữa còn được dùng để tượng trưng cho tấm bằng tốt nghiệp.

Theo tài liệu của trường công bố tháng 5-2023, trong buổi lễ, người đứng đầu mỗi khoa thay mặt sinh viên nhận bảy lá hoa sữa.

Phấn hoa sữa có thể gây dị ứng

Mùi hương nồng của hoa sữa khiến một số người khó chịu, nhưng cần phân biệt cảm giác nhạy cảm với mùi và phản ứng dị ứng do phấn hoa.

Nghiên cứu của Mir Musaraf Hussain và cộng sự thuộc Đại học Visva-Bharati, đăng trên tạp chí Environmental Monitoring and Assessment năm 2014, theo dõi phấn hoa trong không khí suốt hai năm tại các địa điểm ở bang Tây Bengal, Ấn Độ.

Phấn hoa sữa được ghi nhận trong khoảng thời gian từ tháng 9 đến tháng 11.

Trong số 140 bệnh nhân địa phương có tiền sử dị ứng đường hô hấp, 28,57% có phản ứng dương tính khi thử lẩy da với dịch chiết phấn hoa sữa.

Nhóm nghiên cứu còn phát hiện bảy protein có khả năng gắn với kháng thể IgE, loại kháng thể liên quan đến phản ứng dị ứng.

Kết quả này cho thấy phấn hoa sữa có thể là một tác nhân gây dị ứng ở một bộ phận người nhạy cảm. Tuy nhiên tỉ lệ ghi nhận trong nhóm bệnh nhân tại nghiên cứu không thể đại diện cho toàn bộ dân số, cũng không có nghĩa mọi người khó chịu khi ngửi mùi hoa sữa đều bị dị ứng.

Hoa sữa từ lâu đã đi vào thơ ca, âm nhạc và là một phần của mùa thu Hà Nội. Vậy nhưng với việc trồng ồ ạt cây sữa trong nhiều thập kỷ, dày đặc trên các tuyến phố, đã khiến mùa thu trở thành nỗi ám ảnh với không ít người dân thủ đô.