Mỹ mở rộng hiện diện ở Greenland, nhưng nước cờ lớn hơn nằm ở đâu?

Sau nhiều tháng căng thẳng ngoại giao liên quan đảo Greenland, Mỹ đã đạt được một thỏa thuận cho phép nước này mở rộng đáng kể sự hiện diện quân sự tại vùng lãnh thổ tự trị có vị trí chiến lược thuộc Đan Mạch.

Hôm 22-9, bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York (Mỹ), Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký thỏa thuận an ninh trên với Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và Thủ hiến Greenland Jens-Frederik Nielsen.

Tổng thống Trump tuyên bố thỏa thuận mang lại cho Mỹ "quyền kiểm soát vĩnh viễn" đối với an ninh của Greenland. Tuy nhiên, văn kiện cũng tái khẳng định chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của Vương quốc Đan Mạch cũng như quyền tự quyết của Greenland.

Nội dung thỏa thuận có gì?

Thỏa thuận dài 10 trang này bao trùm hai lĩnh vực chính: mở rộng sự hiện diện quân sự của Mỹ và hạn chế đầu tư nước ngoài vào Greenland. Theo đó, Mỹ được phép lập hai căn cứ quân sự mới, gồm Narsarsuaq - một cựu căn cứ không quân thời Chiến tranh lạnh ở miền nam Greenland, và Mestersvig ở bờ biển phía đông.

Hai cơ sở này sẽ bổ sung cho Căn cứ không gian Pituffik ở phía tây bắc Greenland mà Mỹ đang vận hành, vốn đảm nhiệm vai trò cảnh báo tên lửa, phòng thủ tên lửa và giám sát không gian. Washington cũng có thể tìm kiếm thêm các địa điểm quân sự khác trong tương lai, dù điều này phải được các bên đồng thuận.

• 

  Mỹ huy động các đồng minh tại Bắc CựcĐỌC NGAY

Thỏa thuận cũng cho phép Mỹ thiết lập hệ thống phòng thủ tên lửa "Vòm Vàng" (Golden Dome) tại Greenland theo kế hoạch của ông Trump, đồng thời cấp cho máy bay và tàu thủy Mỹ quyền tiếp cận rộng rãi trên toàn bộ Greenland cũng như vùng lãnh hải của hòn đảo này.

Về mặt đầu tư, hiệp ước hạn chế các quốc gia và nhà đầu tư ngoài Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), các đối tác của NATO và Liên minh châu Âu (EU) giành quyền kiểm soát hoặc ảnh hưởng đáng kể trong các lĩnh vực nhạy cảm, bao gồm cơ sở hạ tầng trọng yếu và khai thác tài nguyên. Văn kiện này cũng cấm các quốc gia ngoài NATO thiết lập cơ sở quân sự tại Greenland.

Thỏa thuận không có ngày hết hạn và chỉ có thể được sửa đổi khi có sự đồng thuận của các bên. Dù vậy, hiệp ước vẫn cần được Quốc hội Đan Mạch và Greenland phê chuẩn.

Quy mô mở rộng quân sự của Mỹ

Đây sẽ là đợt gia tăng cơ sở hạ tầng quân sự lớn nhất của Mỹ tại Greenland kể từ thời Chiến tranh lạnh. Ở thời kỳ đỉnh điểm của Chiến tranh lạnh, Washington từng duy trì 17 cơ sở quân sự cùng hơn 10.000 quân nhân trên hòn đảo này.

Vị trí chiến lược của Greenland là lời giải thích cho tầm quan trọng quân sự của khu vực này. Nằm giữa châu Âu và Bắc Mỹ, hòn đảo án ngữ tuyến đường bay ngắn nhất dành cho tên lửa giữa Nga và Mỹ. Đây cũng là vị trí then chốt để phát hiện và đánh chặn các mối đe dọa tên lửa nhắm vào nước Mỹ.

Chuyên gia Elizabeth Buchanan - nghiên cứu viên cấp cao tại Viện Chính sách chiến lược quốc gia Úc (ASPI) - nhận định kế hoạch mở rộng này có "sức nặng chiến lược to lớn" đối với Bắc Cực.

Theo bà Buchanan, ý nghĩa của nó vượt xa con số các căn cứ hay quân nhân được đồn trú tại đây. Các cơ sở được mở rộng có thể mang lại cho Lực lượng Không gian Mỹ phạm vi hoạt động rộng lớn hơn để vận hành radar, vệ tinh và các năng lực liên quan đến không gian khác.

"Nhìn về tương lai, khi không gian vũ trụ nổi lên như một đấu trường cạnh tranh của các cường quốc, lợi thế chiến lược từ việc củng cố mạng lưới liên kết radar và vệ tinh ở Greenland là rất rõ ràng" - bà Buchanan trao đổi với kênh Channel News Asia.

Dù ông Trump mô tả thỏa thuận là một bước đột phá lớn, giới phân tích đánh giá tác động thực tế của nó khiêm tốn hơn. Hiệp định phòng thủ năm 1951 giữa Washington và Copenhagen vốn đã cấp cho Mỹ quyền tiếp cận quân sự sâu rộng tại Greenland. Hiệp định này được cập nhật vào năm 2004 nhằm mang lại cho Greenland một vai trò lớn hơn.

Theo cơ chế hiện hành, Washington vốn đã có thể gia tăng hiện diện quân sự miễn là thông báo trước cho Đan Mạch và Greenland. Trợ lý giáo sư William James thuộc Trường Nghiên cứu quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) cho biết phần lớn những nội dung vừa được công bố thực chất là phát triển dựa trên các quyền mà Washington đã có.

Giới phân tích cho rằng lệnh cấm các căn cứ quân sự nước ngoài phần lớn cũng chỉ là hình thức hóa hiện trạng. Ông Rasmus Sinding, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu quốc tế Đan Mạch, lưu ý rằng Đan Mạch - Greenland và Mỹ vốn đã có chính sách ngăn chặn các quốc gia ngoài NATO lập căn cứ quân sự tại Greenland.

Vậy chính xác đâu mới là điểm mới?

Thỏa thuận bao gồm hai điểm mới, gồm: cấm các đối thủ của Mỹ thực hiện "đầu tư nhạy cảm" vào Greenland, và tính vĩnh viễn của hiệp ước.

Không chỉ dừng lại ở việc ngăn chặn các căn cứ quân sự nước ngoài, thỏa thuận còn hạn chế các nhà đầu tư từ những quốc gia không thuộc NATO, các đối tác của NATO và EU giành quyền kiểm soát hoặc có ảnh hưởng đáng kể đối với những lĩnh vực nhạy cảm ở Greenland. Các hạn chế này dường như chủ yếu nhắm vào Trung Quốc và Nga.

Tiến sĩ Buchanan lưu ý rằng khía cạnh này của thỏa thuận sẽ khiến Trung Quốc gặp khó khăn hơn trong việc giành được chỗ đứng chiến lược tại Greenland, đặc biệt khi Bắc Kinh đang tìm kiếm vai trò lớn hơn trong các vấn đề ở Bắc Cực.

Tuy nhiên, theo bà, Nga lại là một trường hợp khác. Là quốc gia có lãnh thổ Bắc Cực rộng lớn nhất, Matxcơva đã sở hữu nhiều vị trí khác để từ đó phô diễn sức mạnh và thách thức Mỹ.

"Ý tưởng cho rằng Matxcơva có hoặc từng có ý đồ với Greenland xét về mặt hiện diện hay lập căn cứ quân sự có vẻ là sự suy diễn thái quá. Họ có thể tận dụng vị trí ở những nơi khác trong khu vực để gây khó dễ hoặc nhắm vào Washington mà không cần phải vươn tới tận Greenland" - bà đánh giá.

Sự thay đổi đáng kể thứ hai là việc hiệp ước không có ngày hết hạn và chỉ có thể được sửa đổi bằng sự đồng thuận.

Tiến sĩ James chỉ ra rằng điều này đồng nghĩa Greenland phải tiếp tục tuân thủ thỏa thuận ngay cả khi có quy chế là một chủ thể độc lập, tức tách khỏi Đan Mạch. Đây là thay đổi quan trọng nhất trong toàn bộ văn kiện, bởi nó được thiết kế để tồn tại xuyên suốt mọi biến động về quy chế chính trị của Greenland.

Mỹ sẽ được thiết lập thêm hai căn cứ quân sự và mở rộng hoạt động trên toàn Greenland theo thỏa thuận an ninh mới với Đan Mạch và vùng lãnh thổ tự trị này.