Tại Hội thảo Quốc tế về Kinh tế Phát triển lần thứ nhất với chủ đề “Phát triển kinh tế và Chuyển đổi bền vững” (EDAST 2026) do Trường Đại học Kinh tế (ĐHQGHN) phối hợp cùng Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (CIAT) tổ chức mới đây, bài toán hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và bảo tồn tài nguyên sinh thái đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của các chuyên gia trong và ngoài nước.
PGS.TS. Hoàng Khắc Lịch - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế (ĐHQGHN) nhấn mạnh, câu hỏi đặt ra đối với các nền kinh tế đang phát triển không còn chỉ là "Làm thế nào để tăng trưởng nhanh hơn?", mà quan trọng hơn là "Làm thế nào để tăng trưởng tốt hơn và bền vững hơn?". Đó phải là sự tăng trưởng dựa vào năng suất lao động, đổi mới sáng tạo, sử dụng hiệu quả tài nguyên, nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và không để ai bị bỏ lại phía sau.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
PGS.TS. Hoàng Khắc Lịch, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - ĐHQGHN (Ảnh: BTC).
Thoát khỏi “lời nguyền tài nguyên” bằng tư duy vốn tự nhiên
Trong bức tranh kinh tế truyền thống, các nguồn thu từ khoáng sản, gỗ hay đất đai thường được ghi nhận như những khoản lợi nhuận ngắn hạn. Tuy nhiên, nếu chỉ khai thác mà không bù đắp, các quốc gia rất dễ rơi vào “lời nguyền tài nguyên” - kinh tế thăng trầm theo chu kỳ giá cả hàng hóa, trong khi hệ sinh thái và môi trường bị tổn hại nghiêm trọng.
GS.TS. Roberto F. Rañola, Jr., Hiệu trưởng Đại học Cabuyao (Philippines), cho rằng đã đến lúc cần thay đổi tư duy căn bản, đó là coi tài nguyên thiên nhiên là “vốn tự nhiên” - một dạng tài sản có khả năng liên tục sinh ra giá trị dài hạn.
“Một số lợi ích rất dễ nhận thấy vì chúng được mua bán trên thị trường, như dầu mỏ, gỗ và khai khoáng. Nhưng nhiều lợi ích khác không được phản ánh trực tiếp lại quan trọng không kém, như vùng đất ngập nước giúp hạn chế lũ lụt, rừng điều tiết nguồn nước hay các hệ sinh thái hấp thụ carbon”, GS.TS. Roberto F. Rañola, Jr. phân tích.
Theo chuyên gia, mục tiêu phát triển kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ từ sản xuất “nhiều hơn” sang sản xuất “tốt hơn” bằng cách nâng cao hiệu quả sử dụng, gia tăng tái chế, ứng dụng công nghệ sạch và chuỗi cung ứng minh bạch. Quản trị tốt nguồn tài nguyên chính là cách biến của cải khai thác hôm nay thành cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực và thể chế vững mạnh cho tương lai.
Đo lường chuẩn xác để không “mắc kẹt” trong chuỗi cung ứng xanh
Một trong những thách thức lớn hiện nay đối với thực hành ESG và quản trị kinh tế là phương pháp đo lường. Các chỉ số truyền thống như GDP chỉ phản ánh giá trị hàng hóa và dịch vụ được tạo ra nhưng lại bỏ qua sự suy kiệt của tài nguyên thiên nhiên. Khai thác cạn kiệt một cánh rừng có thể làm tăng GDP trong ngắn hạn nhưng lại làm mất đi “bộ đệm sinh thái” của quốc gia.
Để khắc phục điều này, GS.TS. Roberto F. Rañola, Jr. khuyến nghị các quốc gia và doanh nghiệp cần sớm áp dụng các công cụ Hạch toán vốn tự nhiên (NCA) và Hệ thống Hạch toán Kinh tế - Môi trường (SEEA) do Liên Hợp Quốc chuẩn hóa.
Bên cạnh đó, các rào cản thương mại mới về khí hậu, truy xuất nguồn gốc không phá rừng, thuế carbon và các tiêu chuẩn khắt khe từ thị trường quốc tế đang biến rủi ro môi trường thành rủi ro tài chính trực tiếp. Doanh nghiệp chậm chuyển đổi không chỉ đối mặt với nguy cơ mất thị trường mà còn chịu tổn thất từ các “tài sản mắc kẹt” - những cơ sở hạ tầng, nhà máy lỗi thời buộc phải đóng cửa sớm do không đáp ứng chuẩn xanh.
“Các kế hoạch phát triển kinh tế cần coi hệ sinh thái khỏe mạnh là điều kiện nền tảng của tăng trưởng, chứ không phải một vấn đề môi trường tách biệt. Khả năng tiếp cận vốn và thị trường ngày càng phụ thuộc vào các biện pháp bảo vệ môi trường chặt chẽ và sự minh bạch”, ông Rañola khẳng định.
Toàn cảnh Hội thảo Quốc tế về Kinh tế Phát triển lần thứ nhất với chủ đề “Phát triển kinh tế và Chuyển đổi bền vững” (Ảnh: BTC).
Gắn mục tiêu môi trường vào ngân sách và hành động thực thi
Đối với Việt Nam, mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045 và cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050 đặt ra áp lực chuyển đổi rất lớn về thể chế và năng lực thực thi.
TS. Mark M. Lundy (Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế - CIAT) chỉ rõ rằng quá trình chuyển đổi xanh chỉ thực sự diễn ra khi đáp ứng đồng thời 3 điều kiện, gồm định hướng chính sách thống nhất, năng lực thực thi và nguồn lực tài chính. Nếu thiếu một trong ba yếu tố, các cam kết sẽ chỉ dừng lại trên văn bản.
Giải pháp then chốt được các chuyên gia khuyến nghị là tích hợp trực tiếp các chỉ tiêu môi trường (như mức phát thải, hiệu quả sử dụng nước, tỷ lệ che phủ rừng) vào kế hoạch phân bổ ngân sách và đầu tư công, đồng thời thực hiện “chuyển dịch công bằng” nhằm hỗ trợ đào tạo nghề, bảo đảm sinh kế cho các cộng đồng và người lao động bị ảnh hưởng bởi quá trình đóng cửa các ngành thâm dụng carbon.
GS.TS. Roberto F. Rañola, Jr. đưa ra thông điệp mang tính định hướng cho hành trình ESG: “Phát triển bền vững không phải là giới hạn của thịnh vượng, đó chính là chiến lược để tạo ra thịnh vượng. Liệu chúng ta sẽ là thế hệ tiêu dùng cạn kiệt của cải tự nhiên, hay là thế hệ biến nguồn của cải ấy thành phúc lợi lâu dài cho con người?”.