' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Tổng thống Nga Vladimir Putin (Ảnh: Reuters).
Hội nghị thượng đỉnh Nga - châu Phi lần thứ ba diễn ra tại thủ đô Moscow, Nga trong các ngày 28-29/10 dưới khẩu hiệu “Vì hòa bình, an ninh và phát triển”, với sự đồng chủ trì của Tổng thống Nga Vladimir Putin và Chủ tịch Liên minh châu Phi (AU), Tổng thống Burundi Évariste Ndayishimiye.
Khoảng 48 nước châu Phi cử đoàn đại biểu, trong đó 22 nước có lãnh đạo cấp cao nhất tham dự, theo TASS. Sự kiện không chỉ là diễn đàn hợp tác kinh tế, nhân đạo mà còn là sân khấu để Tổng thống Nga truyền tải những thông điệp ngoại giao rõ nét, trong đó Nga tự định vị là đối tác “bình đẳng, không thuộc địa”, cùng châu Phi xây dựng “trật tự thế giới đa cực”, chống lại những gì Moscow gọi là và “nợ nần ràng buộc” từ phương Tây.
Thông điệp này được ông Putin lặp đi lặp lại trong diễn văn tại Diễn đàn Kinh tế và Nhân đạo cũng như phiên toàn thể. Ông nhấn mạnh Nga và châu Phi là “đồng minh tự nhiên” trong việc kiến tạo một trật tự thế giới đa cực, dân chủ thực sự, dựa trên luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc, không có áp đặt hay tiêu chuẩn kép.
Theo thông báo của Điện Kremlin, Hội nghị đã thông qua 3 văn kiện chính: (1) Tuyên bố chung của hội nghị; (2) Tuyên bố về hợp tác ứng dụng dân sự công nghệ trí tuệ nhân tạo; (3) Kế hoạch hành động Diễn đàn Đối tác Nga - châu Phi giai đoạn 2027-2029.
Đây là các khung định hướng hợp tác dài hạn, nhấn mạnh chủ quyền, không can thiệp nội bộ, cải cách các định chế toàn cầu (gồm tăng đại diện châu Phi tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, Quỹ Tiền tệ quốc tế - IMF, Ngân hàng Thế giới), chống các biện pháp cưỡng chế đơn phương và tịch thu tài sản chủ quyền.
Từ lời nói đến con số: Thương mại, lương thực và nguồn nhân lực
Tại Hội nghị thượng đỉnh ở Moscow, Tổng thống Putin nêu những số liệu cụ thể để củng cố, chứng minh cho thông điệp trên. Theo đó, kim ngạch thương mại Nga - châu Phi năm 2025 vượt 27 tỷ USD, tăng khoảng 1,5 lần so với thời điểm hội nghị trước (năm 2023). Ông tuyên bố tiềm năng hợp tác còn lớn hơn nhiều và đặt mục tiêu ít nhất gấp đôi, vượt mốc 50 tỷ USD trong thời gian tới.
Cùng với đó, nguồn cung nông sản đang là trụ cột nổi bật trong quan hệ Nga - châu Phi. Theo thống kê, phía Nga đã chuyển hơn 18 triệu tấn ngũ cốc sang châu Phi năm 2025 và 13 triệu tấn trong 9 tháng đầu năm 2026; phân bón vô cơ đạt 1,5 triệu tấn năm 2025 và đã vượt 2,2 triệu tấn trong năm 2026. Các mặt hàng này đến hơn 40 nước châu Phi. Khoảng 40.000 sinh viên châu Phi đang học tại các trường đại học Nga - con số kỷ lục theo lời Tổng thống Putin.
Những con số này phản ánh lợi thế thực tế của Nga, đó là năng lực xuất khẩu ngũ cốc và phân bón lớn; kinh nghiệm công nghệ hạt nhân dân sự; công nghiệp nặng và đào tạo kỹ thuật.
Châu Phi có tài nguyên phong phú, thị trường tiêu dùng đang mở rộng và nhu cầu công nghiệp hóa nội địa - chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến sâu. Tổng thống Putin nhấn mạnh Nga sẵn sàng hỗ trợ địa phương hóa sản xuất (kể cả dược phẩm, vaccine), chia sẻ công nghệ số, phát triển hạ tầng giao thông - nông nghiệp và các dự án năng lượng (hơn 30 dự án chung đang triển khai tại 16 nước châu Phi). Tập đoàn Năng lượng Nguyên tử Quốc gia Liên bang Nga (Rosatom) và một số doanh nghiệp Nga đã ký thỏa thuận khung hoặc bản ghi nhớ trong lĩnh vực hạt nhân, khai thác bô-xít và phân bón.
Thông điệp ngoại giao ở đây mang tính thiết thực. Nhìn từ kết quả tại Hội nghị, Nga không chỉ bán hàng hóa, mà muốn trở thành “đối tác đáng tin cậy” giúp châu Phi tăng giá trị gia tăng, bảo đảm an ninh lương thực và năng lượng. Cách tiếp cận “không can thiệp” và “cùng có lợi” được nhấn mạnh để đối lập với những gì Moscow mô tả là mô hình phương Tây dựa trên nợ và khai thác.
Trật tự đa cực, chủ quyền và cạnh tranh chiến lược
Thông điệp chính trị mà Tổng thống Putin muốn truyền tải gắn liền với bối cảnh địa chính trị rộng hơn. Sau khi xung đột quân sự Nga - Ukraine kéo dài (từ đầu năm 2022 đến nay) và các lệnh trừng phạt từ Mỹ/phương Tây ngày càng siết chặt, Nga đẩy mạnh mở rộng mạng lưới đối tác ngoài phương Tây. Châu Phi, với 54 nước, là khối phiếu lớn nhất tại Đại hội đồng Liên hợp quốc, trở thành địa bàn quan trọng.
Ông chủ Điện Kremlin nhắc lại lịch sử ủng hộ phong trào giải phóng dân tộc của Liên Xô và khẳng định Nga tiếp tục ủng hộ “công lý lịch sử”, chống “viết lại lịch sử” và đòi trả lại di sản văn hóa.
Tuyên bố chung tái khẳng định cam kết với Hiến chương Liên hợp quốc, chống chủ nghĩa đơn phương và kêu gọi cải cách các tổ chức quốc tế.
Hợp tác an ninh cũng được đề cập, trong đó nhấn mạnh vấn đề chống khủng bố, cực đoan bạo lực, cướp biển; Tổng thống Nga đề xuất đối thoại cấp cao thường xuyên về chống khủng bố, an ninh lương thực và an ninh thông tin. Nga duy trì thỏa thuận quân sự với nhiều nước trong khu vực và đã mở rộng hiện diện ngoại giao (kế hoạch mở đại sứ quán thứ 49 tại Liberia).
Từ góc nhìn khách quan, thông điệp này có sức hút với một số chính phủ châu Phi, đặc biệt các nước Sahel từng chuyển hướng khỏi ảnh hưởng của Pháp. Tuy nhiên, giới phân tích quốc tế chỉ ra khoảng cách giữa tham vọng và thực tế. Kim ngạch 27 tỷ USD vẫn khiêm tốn so với thương mại châu Phi - Trung Quốc (hàng trăm tỷ USD) hay quan hệ với EU và Mỹ. Các thỏa thuận ký kết chủ yếu là khung hoặc bản ghi nhớ; việc chuyển hóa thành dự án đầu tư cụ thể, vốn và chuyển giao công nghệ thực sự vẫn là thách thức lớn, nhất là khi Nga chịu sức ép tài chính và logistics từ xung đột Ukraine.
Hợp tác về AI, giáo dục và chiều sâu hợp tác dài hạn
Điểm mới đáng chú ý là Tuyên bố về hợp tác ứng dụng dân sự trí tuệ nhân tạo. Hai bên khẳng định vai trò điều phối của Liên hợp quốc trong quản trị AI toàn cầu; ủng hộ tiếp cận công bằng, an toàn, không phân biệt đối xử, phát triển chương trình đào tạo chung và chuẩn mực kỹ thuật tương thích. Đây là nỗ lực đưa hợp tác lên lĩnh vực công nghệ cao, tránh để châu Phi bị tụt hậu trong cuộc đua về AI.
Kế hoạch hành động giai đoạn 2027-2029 sẽ cụ thể hóa các ưu tiên về thương mại, đầu tư, khoa học - công nghệ, giáo dục, y tế và văn hóa.
Tổng thống Putin cũng nhấn mạnh mở rộng quan hệ với các tổ chức khu vực châu Phi (Liên minh châu Phi - AU, Cộng đồng Phát triển Nam Phi - SADC, Cộng đồng Kinh tế các Quốc gia Tây Phi - ECOWAS…), thúc đẩy thanh toán bằng nội tệ, hệ thống tài chính thay thế nhằm giảm phụ thuộc.
Về phía châu Phi, Chủ tịch Liên minh châu Phi Ndayishimiye nhấn mạnh “giải pháp châu Phi cho vấn đề châu Phi” và nhu cầu chế biến nội địa thay vì chỉ xuất khẩu thô - quan điểm trùng khớp với lời mời gọi của Moskva.
Cơ hội và những giới hạn
Thông điệp ngoại giao của Tổng thống Putin mang tính chiến lược rõ ràng: củng cố vị thế của Nga như một trụ cột của trật tự đa cực, tìm thị trường xuất khẩu thay thế, tăng ảnh hưởng chính trị tại Liên hợp quốc và khu vực, đồng thời khai thác nhu cầu phát triển thực sự của châu Phi.
Số liệu về ngũ cốc, phân bón và sinh viên là minh chứng cụ thể, còn các văn kiện thông qua tạo khung pháp lý cho giai đoạn tới.
Tuy nhiên, thành công lâu dài không chỉ được đo bằng số văn kiện hay tuyên bố. Châu Phi có nền kinh tế, thể chế và lợi ích rất đa dạng; cạnh tranh từ Trung Quốc, Mỹ, EU, Thổ Nhĩ Kỳ, các nước Vùng Vịnh ngày càng gay gắt. Việc thực thi các dự án đòi hỏi vốn, công nghệ ổn định và môi trường kinh doanh minh bạch - những yếu tố Nga còn phải chứng minh khả năng cung cấp quy mô lớn trong bối cảnh hiện tại.
Hội nghị thượng đỉnh Nga - châu Phi lần thứ ba khẳng định Moscow không từ bỏ tham vọng với châu Phi. Thông điệp của Tổng thống Putin đó là bình đẳng, thúc đẩy trật tự đa cực, hợp tác thực chất, tất cả được thiết kế để cộng hưởng với khát vọng chủ quyền và phát triển của nhiều nước châu Phi.
Liệu những lời hứa của Nga có được chuyển hóa thành chuỗi cung ứng, nhà máy, trường học, dự án hạ tầng bền vững hay không sẽ là thước đo thực sự trong những năm tới, khi Kế hoạch hành động 2027-2029 được triển khai.
Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị toàn cầu ngày càng gay gắt, quan hệ Nga - châu Phi sẽ tiếp tục là một trong những chỉ báo quan trọng về sự hình thành trật tự quốc tế mới.