Học sinh Trường THCS Trần Duy Hưng (Hà Nội) trong ngày khai giảng năm học mới - Ảnh: NGUYÊN BẢO
Luật sư Vũ Thị Hồng Hạnh (TAT Law firm, Đoàn luật sư TP Hà Nội) phân tích: "Về mặt pháp lý, quyền học tập không bị thay thế bởi nghĩa vụ học tập.
Công dân vẫn có quyền được học tập, đồng thời phải thực hiện nghĩa vụ học tập trong độ tuổi và phạm vi chương trình mà pháp luật quy định. Điểm mới của Nghị định 353 là cụ thể hóa cơ chế thực hiện, xác định rõ đối tượng và trách nhiệm của từng bên".
Trong khi đó, luật sư Đậu Thị Quyên (Giám đốc Công ty Luật SOLA) khẳng định hai khái niệm quyền và nghĩa vụ luôn bổ trợ, không loại trừ nhau.
Dưới góc độ quyền, trẻ em được bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục bình đẳng; dưới góc độ nghĩa vụ, người học trong độ tuổi nhất định phải hoàn thành chương trình bắt buộc.
"Chính sách mới đòi hỏi Nhà nước phải bảo đảm những điều kiện cần thiết để trẻ em được đến trường. Khi Nhà nước yêu cầu trẻ em bắt buộc phải đi học thì cũng phải có trách nhiệm bảo đảm không trẻ nào phải bỏ học vì nghèo khó, khuyết tật", bà Quyên nhấn mạnh.
Phân tích sâu hơn về sự khác biệt, luật sư Trần Bá Học (Công ty luật Trần Bá Học, Đoàn luật sư TP.HCM) chỉ ra: "Quyền lợi nghĩa là công dân có thể lựa chọn đi học hoặc không. Nhưng nghĩa vụ bắt buộc là đương nhiên, nếu không đi học thì Nhà nước bắt buộc phải can thiệp để nâng cao dân trí"...
Nghị định số 353 chính thức có hiệu lực từ ngày 1-11, chuyển dịch từ tư duy 'khuyến khích học tập' sang 'bắt buộc học tập' đối với cấp tiểu học và THCS - Ảnh minh họa
Cản trở việc đi học của trẻ có thể bị phạt
Xoay quanh chế tài xử phạt của Nghị định số 353, nhiều luật sư nhấn mạnh pháp luật không áp dụng mức phạt tự động hay "cào bằng" cho mọi trường hợp trẻ vắng học.
Luật sư Đậu Thị Quyên dẫn chứng Điều 27 Nghị định 98 quy định rõ: hành vi cản trở việc đi học của trẻ em có thể bị phạt từ 1 - 2 triệu đồng; hành vi ép buộc trẻ em bỏ học có thể bị phạt từ 3 - 5 triệu đồng.
Tuy nhiên, bà Quyên lưu ý cần phân biệt giữa nghĩa vụ pháp lý và trách nhiệm pháp lý khi vi phạm và nói: "Việc xử phạt phải căn cứ vào hành vi vi phạm cụ thể. Nếu trẻ không thể đến trường vì hoàn cảnh khách quan, giải pháp trước tiên phải là hỗ trợ, không phải xử phạt.
Giá trị lớn nhất của giáo dục bắt buộc là buộc cả hệ thống phải có trách nhiệm để không một đứa trẻ nào bị bỏ lại phía sau".
Nhìn nhận dưới góc độ giáo dục, luật sư Trần Bá Học cho rằng việc thực hiện chế tài đơn phương là rất khó vì mối quan hệ này mang tính song lập.
Mục tiêu chính của giáo dục vẫn là quay về việc khuyến khích, tạo điều kiện cho trẻ em nghèo được đến trường biết chữ hơn là đè nặng áp lực phạt tiền.
Đồng tình với xu hướng nhân văn này, luật sư Hạnh khuyến cáo phụ huynh phân biệt rõ hành vi "cố tình ngăn cản" với các lý do bất khả kháng như bệnh tật, thiên tai.
"Xử phạt chỉ được đặt ra khi có hành vi vi phạm cụ thể, có căn cứ pháp luật và được cơ quan có thẩm quyền xác minh. Không nên biến giáo dục bắt buộc thành tâm lý lo sợ rằng cứ con nghỉ học là cha mẹ bị phạt", bà Hạnh "kết" lại vấn đề.
Giáo dục bắt buộc được thực hiện qua hệ thống giáo dục quốc dân hoặc lực lượng vũ trang
Theo luật sư Vũ Thị Hồng Hạnh, Điều 6 Nghị định số 353 quy định giáo dục bắt buộc phải được thực hiện thông qua các cơ sở thuộc hệ thống giáo dục quốc dân hoặc lực lượng vũ trang. Do đó, homeschooling tự phát không mặc nhiên được công nhận là thay thế giáo dục bắt buộc.
Pháp luật không cấm cha mẹ tự dạy con, nhưng gia đình lựa chọn hình thức này (hoặc học trực tuyến, học chương trình nước ngoài) cần đảm bảo tính hợp pháp về hồ sơ, cơ chế đánh giá và kiểm định kết quả tương đương tại Việt Nam.
Việc xử lý vi phạm đối với nhóm này cũng chỉ được đặt ra nếu có hành vi vi phạm cụ thể, chứ không có chuyện hễ chọn homeschooling là tự động bị phạt.
Hỗ trợ học phí cho trẻ 5-6 tuổi và chính sách thu hút đầu tư giáo dục từ tháng 11-2026Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 353 về phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5-6 tuổi, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ. Điểm nhấn phổ cập giáo dục mầm non và xóa mù chữ theo nghị định là miễn giảm học phí, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa thu hút đầu tư.