Nằm giữa không gian làng quê yên bình ở thôn Hậu (xã Phúc Hòa, tỉnh Bắc Ninh), chùa Cống Phường mang vẻ đẹp cổ kính với mái ngói rêu phong, những bức tường đỏ, hàng cột trắng và bậc đá dẫn lên chính điện.
Thoạt nhìn, ngôi chùa không có nhiều khác biệt so với những ngôi chùa truyền thống. Tuy nhiên, điều đặc biệt nằm ở bên trong: Dù có đầy đủ hệ thống bệ thờ được bố trí từ ngoài vào trong, chùa Cống Phường lại không thờ bất kỳ pho tượng Phật nào.
Chùa Cống Phường hay còn gọi là chùa Không Bụt, ngôi chùa duy nhất không có tượng Phật ở đất Kinh Bắc. (Ảnh: XM).
Chính vì vậy, bên cạnh tên gọi chùa Cống Phường, suốt nhiều thế kỷ qua, người dân địa phương vẫn quen gọi ngôi chùa bằng cái tên đặc biệt: Chùa Không Bụt.
Theo tư liệu về di tích, chùa Cống Phường được người dân xây dựng ban đầu với chức năng thờ Phật. Tên gọi Cống Phường được ghi bằng chữ Hán trên cây hương đá có niên đại năm 1713.
Từ thời Lê Trung Hưng, khoảng thế kỷ XVIII, ngôi chùa từng có hệ thống tượng Phật được bài trí tại thượng điện, dải ống muống và tiền đường. Tuy nhiên, đến thời Nguyễn, khoảng thế kỷ XIX, người dân địa phương đã hóa toàn bộ tượng gỗ và tượng đất, chỉ giữ lại các bục, bệ thờ để thực hiện nghi lễ thờ vọng.
Theo hồ sơ di tích, tượng gỗ được đưa thả theo dòng sông Thương tại bến Cống Chuông, cách chùa khoảng 800m về phía Tây. Trong khi đó, tượng đất được đưa đến hóa tại hố Nẻo Bụt, khu vực trước đây thuộc rừng Nẻo Bụt, nay là khu dân cư Rừng Thừa, thôn Hậu.
Tam bảo chùa Cống Phường (chùa Không Bụt) với hệ thống bệ thờ được bài trí từ ngoài vào trong nhưng không có tượng Phật. (Ảnh: XM).
Dấu tích về cách thờ tự đặc biệt này còn được ghi lại trong cuốn Địa chí Bắc Giang từ điển, do Sở Văn hóa -Thông tin Bắc Giang và Trung tâm UNESCO xuất bản năm 2002. Tài liệu viết: “Chùa có nhiều bệ từ ngoài vào trong nhưng không có tượng. Tương truyền đây vốn là ngôi chùa âm hồn, thờ cúng những người chết trận”.
Việc chỉ giữ lại các bệ thờ mà không đặt tượng Phật đã tạo nên nét riêng hiếm gặp trong không gian tín ngưỡng của ngôi chùa cổ.
Những câu chuyện dân gian bí ẩn
Không chỉ được ghi lại trong tư liệu, câu chuyện về việc đưa tượng Phật ra khỏi chùa Cống Phường còn được người dân thôn Hậu lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Ông Kim Trọng Tuyền, Trưởng thôn Hậu (xã Phúc Hòa), cho biết, theo lời kể của các bậc cao niên, từ nhiều đời trước, người dân trong làng từng tổ chức rước tượng Phật về chùa để thờ phụng.
Tuy nhiên, theo quan niệm dân gian, mỗi lần tượng Phật được đưa vào chùa, trong làng lại xảy ra những chuyện không may như có người qua đời sớm, trai tráng ra trận không trở về, cây cối và vật nuôi xuất hiện những hiện tượng bất thường.
Những sự việc này được người dân lý giải gắn với quan niệm về thế đất nơi ngôi chùa tọa lạc.
Theo phong tục và truyền thuyết của cư dân các vùng Hậu, Sấu, Bến thuộc xã Liên Chung (cũ), nhìn từ dãy Chung Sơn (núi Dành), khu vực thôn Hậu có địa thế giống hình một con “long xà”. Phần đuôi bắt đầu từ phía đầu thôn, thân uốn khúc bao quanh dải đất, còn phần đầu nằm ở khu đồi Núi Cũ, nơi hiện có nhà bia và nghĩa trang liệt sĩ của xã.
Đặc biệt, vị trí dựng chùa Cống Phường được người dân quan niệm nằm chính giữa phần gáy của con long xà. Theo cách lý giải truyền miệng, việc đặt tượng Phật tại vị trí này bị xem là không thuận với thế đất, thậm chí mang ý nghĩa “nghịch”.
Nét thờ tự đặc biệt ở chùa Không Bụt là không có tượng Phật. (Ảnh: XM).
Sau nhiều lần đưa tượng Phật vào thờ phụng rồi lại xảy ra những chuyện không may theo quan niệm dân gian, người dân địa phương đi đến thống nhất tổ chức lễ hóa tượng, đưa toàn bộ tượng Phật ra khỏi chùa. Những pho tượng bằng gỗ được thả xuống sông Thương, tượng bằng đất được đưa đi hóa tại hố Nẻo Bụt. Từ đó, trong chùa chỉ còn các bệ thờ để người dân thực hiện nghi lễ thờ vọng.
Cũng theo câu chuyện được lưu truyền, sau khi không còn đặt tượng Phật trong chùa, cuộc sống của người dân dần ổn định, việc làm ăn thuận lợi, mùa màng tươi tốt, đời sống ngày càng khấm khá. Quan niệm này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một phần ký ức văn hóa của cộng đồng dân cư địa phương.
Tên gọi chùa Không Bụt cũng bắt nguồn từ câu chuyện ấy, được lưu truyền song song với tên gọi chính thức là chùa Cống Phường.
Dấu ấn tín ngưỡng đặc biệt của ngôi chùa cổ
Điều đặc biệt ở chùa Cống Phường không chỉ nằm ở việc không có tượng Phật mà còn ở những lớp trầm tích lịch sử, tín ngưỡng và phong tục dân gian được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Trong khi vô số ngôi chùa trên khắp cả nước được nhận diện bởi hệ thống tượng pháp uy nghiêm, chùa Cống Phường lại tạo nên dấu ấn riêng biệt chính bằng những bệ thờ trống.
Nếu phần lớn các ngôi chùa được nhận diện qua hệ thống tượng thờ phong phú, uy nghiêm thì chùa Cống Phường lại gây chú ý bởi những bệ thờ trống, nơi người dân duy trì hình thức thờ vọng. Sự khác biệt này phản ánh những quan niệm riêng của cộng đồng về không gian tâm linh, đồng thời tạo nên nét độc đáo trong đời sống văn hóa địa phương.
Trải qua nhiều thế hệ, người dân vẫn gìn giữ ngôi chùa, bảo tồn những dấu tích kiến trúc và lưu truyền câu chuyện về việc đưa tượng Phật ra khỏi chùa. Từ một phong tục thờ tự đặc biệt, tên gọi “Không Bụt” đã trở thành dấu ấn riêng, khiến ngôi chùa cổ này được nhiều người biết đến.
Chùa Cống Phường đã được xếp hạng di tích. Ngày nay, giữa không gian làng quê thôn Hậu, ngôi chùa vẫn hiện diện với những bệ thờ không tượng Phật, lưu giữ câu chuyện dân gian độc đáo về một di tích mang dấu ấn riêng của vùng đất Bắc Ninh.