Người dân Khmer Nam Bộ cúng gì trong đêm lễ hội Óoc Om Bóc?

Theo ông Thạch Hưng (ngụ phường Mỹ Xuyên, TP Cần Thơ), lễ hội Óoc Om Bóc, hay còn là lễ cúng trăng, là một trong ba lễ hội truyền thống quan trọng nhất của người Khmer Nam Bộ cùng với lễ Chôl Chnăm Thmây và Sen Đôlta. 

Lễ hội diễn ra vào rằm tháng 10 âm lịch, với mục đích tạ ơn Mặt trăng - vị thần bảo hộ mùa màng và cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Với người Khmer, Óoc Om Bóc không chỉ là dịp lễ mang ý nghĩa tín ngưỡng nông nghiệp truyền thống, mà còn là ngày hội lớn để cộng đồng sum vầy, gắn kết, cùng nhau lưu giữ những giá trị văn hóa của tổ tiên.

Tại TP Cần Thơ, lễ hội Óoc Om Bóc được tổ chức hoành tráng và có quy mô lớn nhất cả vùng Tây Nam Bộ, thu hút hàng chục ngàn du khách. Lễ hội có nhiều hoạt động, điểm nhấn là hội đua ghe ngo, hiện người dân các địa phương đang háo hức chuẩn bị.

TS Huỳnh Vũ Lam - Phó chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật TP Cần Thơ - cho hay lễ hội Óoc Om Bóc (lễ cúng trăng) được tổ chức vào đêm rằm tháng 10 âm lịch tại các gia đình hoặc tại chùa. Lễ vật dâng cúng thường gồm có cốm dẹp, chuối, dừa, khoai lang, bánh kẹo…

Trong đời sống tín ngưỡng Khmer, lễ cúng trăng còn gắn với những lớp truyền thuyết và ảnh hưởng tôn giáo lâu đời. Có những cách lý giải liên hệ lễ hội với thần Indra trong truyền thống Ấn Độ giáo; cũng có những câu chuyện bắt nguồn từ Phật giáo Nam tông, trong đó nổi bật là tích con thỏ trắng, một tiền thân của Đức Phật, sẵn lòng hy sinh nướng thân mình trong lửa đỏ để cứu giúp người khác khỏi cơn đói.

• Vì sao sông Maspero ở Cần Thơ có tên tiếng nước ngoài?

Từ đó về sau, người Khmer làm lễ cúng Mặt trăng tròn tháng 10 để tưởng nhớ hình ảnh hy sinh đó như cách cộng đồng gìn giữ, kể lại và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo ông Lam, trong văn hóa Khmer, tín ngưỡng nông nghiệp, dấu ấn Bà-la-môn giáo và tư tưởng Phật giáo không hoàn toàn tách biệt mà thường đan xen, bổ sung cho nhau. Từ sự gặp gỡ ấy, những nghi lễ vốn gắn với mùa màng dần mang thêm ý nghĩa đạo đức, hướng con người đến lòng biết ơn, sự chia sẻ và cách sống thiện lành.

Qua nhiều thế hệ, Óoc Om Bóc đã vượt ra ngoài phạm vi một nghi lễ nông nghiệp để trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

TS Huỳnh Vũ Lam thông tin lễ hội Óoc Om Bóc ở Sóc Trăng cũ được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014. Sự ghi nhận này có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn, nhưng giá trị của lễ hội trước hết vẫn nằm ở chính cộng đồng thực hành nó hằng năm một cách nghiêm cẩn.

Nhìn rộng hơn, lễ hội Óoc Om Bóc còn gợi ra một cách suy nghĩ đáng quan tâm về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Trong quan niệm truyền thống, Mặt trăng, dòng sông, đất đai và mùa màng không đơn thuần là những yếu tố vật chất phục vụ cuộc sống. Chúng còn là những đối tượng được kính trọng và biết ơn.

"Tất nhiên không thể lấy tín ngưỡng dân gian để thay thế những hiểu biết khoa học về thời tiết, thiên văn hay sản xuất nông nghiệp. Nhưng phía sau các nghi lễ ấy là một thái độ sống vẫn còn nhiều ý nghĩa: con người không thể tồn tại độc lập với môi trường tự nhiên", ông Lam chia sẻ.

Chiếc ghe ngo được làm gần giống hình con rắn dài từ 25-30m, được xem là một vật phẩm vô cùng linh thiêng của mỗi ngôi chùa và phum sóc của người Khmer.