Cứ A Ly - con trai ông Lồng vẫn nhớ đó là mùa thu 2021 khi cậu 19 tuổi. Người cha quen đi rừng trồng thảo quả, lên nương chăm lúa, lúc nông nhàn thì tạo tác đàn nhị, lần đầu tiên nghĩ đến chuyện cải tạo căn nhà để đón khách.
Bản người Mông nằm ở độ cao 1.200 m dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, có rừng bao bọc. Nhà A Ly nằm trên sườn đồi cao nhất bản. Từ sân nhà mỗi sáng chiều trông ra bốn phía đều là mây núi, cánh đồng đang vào vụ gặt và trung tâm Lai Châu cách hơn hai chục cây số thu nhỏ trong tầm mắt. Gia đình cậu cùng một số hộ khác sớm thuộc diện khuyến khích xây dựng homestay làm du lịch.
Thời điểm đó, Lao Chải có hơn 40 hộ gia đình toàn bộ nhân khẩu là người Mông. Đồng bào mỗi năm canh tác một vụ lúa, trồng thảo quả và nuôi ong. Bản đủ nền tảng phát triển du lịch nhưng chưa thuộc diện nhận đầu tư trọng điểm cho lĩnh vực này.
Lao Chải nhìn từ trên cao. Ảnh: Ngọc Thành
Lao Chải bắt đầu đón khách và được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh từ những năm 2018-2019. Nhưng làm dịch vụ lưu trú, liên kết du lịch vẫn còn khá mới mẻ với người dân. Chính quyền xã tạo cơ chế, điều kiện hết mức và hỗ trợ một phần kinh phí để các gia đình đầu tiên thực hiện.
Cứ A Ly năm ấy mới lấy vợ sinh con, đêm nằm vắt tay lên trán lo khoản tiền xây dựng homestay. Một vụ lúa được mùa cho hơn 40 bao thóc, 3 ha rừng thảo quả và vài việc thời vụ cho thu nhập chưa đầy 4 triệu đồng mỗi tháng, lo chi phí sinh hoạt cho gia đình năm người. Ông cha nhiều đời dựng nhà lập bản nơi đây, quen với nương rừng, chỉ nghĩ làm sao đủ ăn sau mỗi mùa thu hoạch, chưa từng tính đến chuyện dựng một căn nhà lớn hơn để đón khách lạ.
"Bản mình đi sau, làm sao hút khách về so với những cái tên có thương hiệu như Sa Pa của Lào Cai, hay chính Sin Suối Hồ, Sì Thâu Chải của Lai Châu mình", A Ly nhớ về nỗi lo lớn nhất thời điểm ấy.
Vốn liếng tích cóp chưa đầy trăm triệu đồng, cha anh cuối cùng quyết định "cứ làm, không đủ thì đi vay". Mùa khô năm 2021, khung homestay được dựng lên thay cho mảnh vườn trồng rau trước nhà. Năm phòng ngủ đầu tiên hình thành trước Tết. Gia đình cho thuê ba phòng và dành hai phòng còn lại để ở.
Tháng chạp năm ấy, người Mông thu hoạch nông sản, gác ngô lên chái nhà, chuẩn bị mổ lợn đón Tết. Nhà Cứ A Ly đón những vị khách đầu tiên, là bốn người từ Hải Phòng lên Lai Châu chơi xuyên Tết. Không thích những nơi quá quen thuộc, họ tìm đến bản làng nguyên sơ về lối sống, văn hóa và vào Lao Chải.
Có khách, nhưng thay vì mừng, gia đình bối rối khi phục vụ dù đã được cán bộ ngành văn hóa các cấp tập huấn, hướng dẫn. A Ly kể homestay những ngày đầu thiếu một số dịch vụ, nước yếu, không có chỗ cho khách sạc điện thoại, lo nhất chuyện nấu ăn. Chủ nhà gãi đầu, thật thà nói với khách nhà mới dựng, có gì thiếu sót mong được thông cảm.
Bốn vị khách không rời đi, họ chia sẻ với chủ nhà những điều cần cải thiện. A Ly sau đó chủ động xuống Sa Pa học thêm về hướng dẫn khách, nấu ăn, dịch vụ phòng ốc để quán xuyến cơ ngơi.
Cứ A Ly, con trai ông Cứ A Lồng. Ảnh: Hồng Chiêu
Bà Hoàng Thị Hoan, cán bộ Trung tâm dịch vụ tổng hợp xã Khun Há, vẫn nhớ những gia đình đầu tiên được chọn làm homestay có nhà A Lồng, A Sình, A Sái, Hoa Sửu. Bản có nền tảng về cảnh quan, văn hóa và con người. Người Mông cũng nhìn thấy cơ hội làm kinh tế du lịch để đời sống tốt hơn, nhưng kinh phí vẫn là bài toán nan giải.
Nhắc đến du lịch cộng đồng ở Lai Châu thời điểm ấy, người ta thường nhớ Sin Suối Hồ, Sì Thâu Chải. Huyện Tam Đường cũ chủ trương dành một phần nguồn lực cho Lao Chai, tổ chức cho cán bộ đưa người dân đi học kinh nghiệm ở Sa Pa và một số nơi khác về cách trang trí nhà cửa, làm dịch vụ, nấu ăn.
Những ngày đầu tiên cũng là quá trình "cầm tay chỉ việc". Bà Hoan nhớ có lần khách đến trải nghiệm văn hóa và đặt sáu mâm cơm. Bản lần đầu đón đoàn khách lớn liền điện về tham khảo xã, xã gọi lên huyện. Cán bộ huyện, xã kéo nhau vào bản cùng bà con nấu cơm cho khách. Thực phẩm, rau xanh đều cho người dân bản nuôi trồng. Nhưng để có bữa ăn phù hợp với du khách thì cần thêm cách dùng gia vị, xây dựng thực đơn và tổ chức phục vụ.
"Người dân bản tâm tính thuần hậu cũng là yếu tố giữ người lại. Làm du lịch mà, cứ đi từng bước rồi cuối cùng cũng trôi chảy, không thể trồng cây là cho ngay quả ngọt", bà nhận định.
Nhà ông Cứ A Lồng - một trong những hộ đầu tiên làm homestay đón khách ở Lao Chải. Ảnh: Hồng Chiêu
Năm 2023 là thời điểm khó khăn với gia đình Cứ A Ly. Mỗi tuần, khách đếm chưa hết mười đầu ngón tay. Tuyến đường lớn đang thi công, nhiều người chọn dừng ở Lào Cai hoặc đi qua để đến những điểm bản khác. Homestay thiếu hơi người, có lúc lạnh ngắt. Khách thưa, chủ nản.
Tháng 8 năm ấy, chàng trai người Mông tiếp tục xuống Hà Nội học thêm nấu ăn, dịch vụ buồng phòng. Cậu nhận ra gia vị chưa đủ phong phú, muốn chế biến thành nhiều món hơn. "Đã có lúc, cả nhà lo không biết duy trì được hay không, năm 2024 bắt đầu ổn hơn", cậu thành thật.
Thanh niên trong bản chỉ nhau cách chụp hình, quay video giới thiệu homestay, những góc "săn mây" đẹp nhất. Khách đến rồi đi, người này giới thiệu người kia về ngôi làng người Mông ở cuối trời Tây Bắc.
Lao Chải được nhắc đến dày hơn. Năm 2024, ngôi làng đạt chứng nhận OCOP 3 sao - khung 50 đến 70 điểm cho sản phẩm có chất lượng ổn định, được thương mại hóa theo tiêu chí do Chính phủ ban hành. Ba tháng trước, Lao Chải giành giải thưởng Du lịch Việt Nam năm 2026 cho hạng mục Điểm đến có sản phẩm du lịch nội hàm văn hóa sâu sắc.
Bản sau sáp nhập nâng lên 284 hộ với 1.500 nhân khẩu. Hiện 30 hộ kinh doanh dịch vụ du lịch trực tiếp, các homestay có khả năng đón hơn 400 khách lưu trú mỗi đêm và luôn kín phòng dịp lễ, Tết. Khoảng 80 hộ cung ứng dịch vụ phụ trợ từ tắm lá thuốc đến bán nông sản, thổ cẩm, đồ lưu niệm tự tay người Mông chế tác.
Năm 2024, Lao Chải đón 19.300 lượt khách; tới hết tháng 9/2026 lên gần 31.300 người, trong đó có 2.200 lượt khách quốc tế. Thu nhập bình quân 7,5 triệu đồng mỗi tháng vào năm 2024 đã lên khoảng 10 triệu đồng thời điểm hiện tại.
Lượng khách tăng 3-4 lần, nhà Cứ A Ly mạnh dạn mở rộng thêm phòng tập thể, nâng công suất lưu trú tối đa 20 người. Khi khách nước ngoài đến đông hơn bởi thích trải nghiệm văn hóa, cậu tính học thêm tiếng Anh và quản lý tài chính. A Ly xác định làm dịch vụ là hành trình liên tục học hỏi và cải tiến. Nhiều thanh niên trạc tuổi cậu không đi các khu công nghiệp mà chọn ở lại bản tham gia dịch vụ, trồng rừng.
Ông Cứ A Lồng vẫn dặn con "thấy gì hay cứ học, nhưng truyền thống vẫn phải giữ, từ nếp nhà đến phong tục, lễ hội, thêu tay, chơi ném pao đến đánh tu lu. Giữ để khách được xem cũng là để cho chính mình. Người chủ gia đình vẫn giữ nếp nuôi trồng cũ, từ cấy lúa nương đến trồng thảo quả. Thời gian rảnh, ông làm đàn nhị vừa để chơi vừa bán đồ lưu niệm.
Những ngày đầu tháng 10, bản vắng khi một nửa các gia đình đưa nhau đi du lịch Hạ Long, một phần lên rừng chăm thảo quả, thăm sâm, lấy mật ong. Những con đường trong bản phần lớn được lát bằng đá cuội do người dân mang về tự xây ghép, hạn chế bêtông. Trước cổng nhà, người Mông trồng hoa, xâu hạt gỗ trang trí, thùng rác bằng gỗ đặt khắp nơi, là mô hình được xã Khun Há nhân rộng tại các bản. Năm 2026, bản người Mông cũng được chọn thí điểm Khu du lịch cộng đồng không khói thuốc lá.
Đầu đông, ông Cứ A Lồng ngồi trên sân nhà chơi đàn nhị giữa đoàn khách vừa ghé thăm. Trên bản đồ, những vị khách từng ghé chân qua Lao Chải "chấm" cho ngôi nhà lưng chừng đồi cũng là điểm săn mây đẹp nhất bản hàng loạt đánh giá "năm sao".
Hồng Chiêu