Người nổi tiếng và ma túy - Kỳ cuối: Không chỉ là chuyện của một cá nhân

Bên cạnh câu chuyện pháp lý, những vụ án liên quan đến người nổi tiếng tổ chức sử dụng, mua bán hoặc tàng trữ trái phép ma túy thời gian qua đã đặt ra một vấn đề: Một người có sức ảnh hưởng cần có trách nhiệm như thế nào với những hình ảnh và thông điệp mà họ tạo ra?

Người trẻ có thể nhìn hành vi lệch chuẩn theo cách khác

Theo tiến sĩ Nguyễn Hồng Phan - Phó trưởng khoa giáo dục, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM - xét về tâm lý, hành vi tìm đến ma túy không phải chỉ xuất hiện ở người nổi tiếng mà có thể xảy ra ở bất kỳ nhóm người nào.

Một cách tiếp cận để lý giải hành vi này là nhu cầu tìm kiếm sự thỏa mãn, khoái cảm của con người. Những chất kích thích như ma túy có thể tạo ra cảm giác hưng phấn mạnh, khiến một số người tìm đến, để rồi bị nghiện.

Tuy nhiên, theo tiến sĩ Phan, việc một người có thực hiện hành vi sử dụng ma túy hay không còn chịu sự chi phối của giáo dục, đạo đức, pháp luật và khả năng tự kiểm soát của mỗi cá nhân.

Theo ông, pháp luật là một giới hạn quan trọng nhưng không phải yếu tố duy nhất điều chỉnh hành vi của con người. 

Pháp luật là một chuyện nhưng đạo đức còn là một chuyện khác, và sự tự giác của từng cá nhân rất quan trọng. Một người có thể không làm một việc không chỉ vì sợ bị xử phạt mà còn vì họ nhận thức được việc đó không phù hợp với chuẩn mực mà mình lựa chọn.

Từ góc độ này, khi một người nổi tiếng sử dụng hoặc tổ chức sử dụng trái phép ma túy, vấn đề không chỉ nằm ở việc cơ quan chức năng xử lý hành vi vi phạm như thế nào. Đáng lưu ý hơn là những tác động có thể phát sinh từ vị trí xã hội và sức ảnh hưởng của người đó.

Tiến sĩ Nguyễn Hồng Phan dẫn quan điểm của nhà tâm lý học Erik Erikson về quá trình hình thành bản sắc ở tuổi vị thành niên.

Theo đó, đây là giai đoạn người trẻ có nhu cầu khẳng định bản thân, muốn thể hiện sự khác biệt và tìm kiếm những hình mẫu để tham chiếu. Trong khi đó, khả năng nhận diện đầy đủ giữa những giá trị phù hợp với chuẩn mực và những hành vi lệch chuẩn vẫn đang được hình thành.

Vì vậy, người trẻ có thể chịu ảnh hưởng từ những người mà họ ngưỡng mộ, trong đó có nghệ sĩ, người nổi tiếng và những người có lượng lớn người theo dõi trên mạng xã hội.

Những điều chuẩn mực, đôi khi các em lại cho là không phù hợp, còn những gì phi chuẩn mực lại có thể được nhìn nhận như một cách để thể hiện bản thân. Nhu cầu muốn nổi bật, khẳng định bản sắc riêng có thể khiến một bộ phận người trẻ dễ tập nhiễm và bắt chước những hành vi mà họ quan sát được.

Điều này khiến câu chuyện người nổi tiếng sử dụng ma túy không còn đơn thuần là câu chuyện của một cá nhân. Một nghệ sĩ có thể có hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người theo dõi. 

Những hình ảnh về cuộc sống, cách ăn chơi, phát ngôn hay ứng xử... của họ liên tục xuất hiện trên mạng xã hội. Ranh giới giữa đời tư và ảnh hưởng xã hội đôi khi trở nên khó phân định.

Tài năng phải đi cùng đạo đức, trách nhiệm

Một vấn đề khác được tiến sĩ Nguyễn Hồng Phan đặt ra là chuẩn mực nghề nghiệp và trách nhiệm của người hoạt động nghệ thuật.

Theo ông, với người hoạt động nghệ thuật, tài năng là yếu tố cần thiết nhưng đạo đức cũng có vai trò vô cùng quan trọng. Người hoạt động nghệ thuật, cũng như những người làm các công việc có sức ảnh hưởng đến xã hội, cần ý thức rằng cách ứng xử và lối sống của mình có thể trở thành hình mẫu hoặc tác động đến người khác.

Đạo đức chi phối hành vi và lối sống. Lối sống, những việc làm hằng ngày là biểu hiện ra bên ngoài của những giá trị đạo đức bên trong. Do đó, điều quan trọng không chỉ là yêu cầu người nổi tiếng không vi phạm pháp luật mà còn phải hình thành ý thức tự giác, biết điều chỉnh hành vi và nhận thức được trách nhiệm của mình đối với cộng đồng.

Tiến sĩ Phan khẳng định hành vi vi phạm pháp luật phải được xử lý theo đúng quy định. Nhưng bên cạnh chế tài pháp luật, cần nhìn vấn đề từ giáo dục, gia đình, nhà trường và trách nhiệm của chính người có sức ảnh hưởng.

Đặc biệt, với thanh thiếu niên, việc giáo dục không nên chỉ dừng ở thông điệp ma túy là nguy hiểm mà cần giúp các em hình thành khả năng nhận diện và chọn lọc những hình mẫu, nội dung mà mình tiếp nhận.

Bởi trong môi trường mạng xã hội, người trẻ không chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động. Họ có thể theo dõi, bình luận, chia sẻ, bắt chước và xem một người nổi tiếng như hình mẫu để xây dựng bản sắc của chính mình.

Theo tiến sĩ Phan, gia đình, nhà trường và xã hội cần phối hợp trong việc giáo dục, tuyên truyền về tác hại của ma túy, đồng thời giúp người trẻ có khả năng đánh giá và chọn lọc những hình ảnh, nội dung từ người nổi tiếng.

Ma túy tổng hợp ngày càng đa dạng, được ngụy trang trong thực phẩm, đồ uống, thuốc lá điện tử, việc mua bán chuyển mạnh lên mạng xã hội, ứng dụng mã hóa và dịch vụ giao hàng. Địa bàn chuyển từ quán bar vào căn hộ.