Cầm tờ quyết định nhận nhà, chị Trương Thị Nương (thôn Đoàn Kết, xã Thiện Hưng, TP Đồng Nai) bảo như mơ: “Mừng chứ, trên bờ có đất, có nhà, khỏe hơn dưới Biển Hồ nhiều. Đi đâu về cũng có cái nhà của mình”. Những Điểm dân cư liền kề đã hiện thực hóa nhiều giấc mơ an cư của người dân vùng biên.
Những quyết định chỉ trong một ngày
Chị Trương Thị Nương sinh ra và lớn lên trên sông nước Biển Hồ (Campuchia), vốn thuộc số những người “ba không” điển hình: Không quốc tịch, không giấy tờ, không nhà cửa. Suốt những năm tháng dài, cả gia đình lênh đênh trên dòng Mekong, đủ ăn đã là mừng. Năm 2007, chị Nương rời Biển Hồ trở lại quê của bố mẹ ở xã Lộc Hiệp (giờ là xã Lộc Quang, TP Đồng Nai). Suốt 15 năm, chị sống trong cảnh đi mượn nhà, ở trọ. Hai vợ chồng đi nhặt ve chai để sống. Con cái cũng không có giấy tờ khai sinh, không có cả căn cước công dân.
Năm 2022, UBND xã Lộc Hiệp thông báo gia đình chị Nương thuộc diện được nhà nước cấp đất, hỗ trợ cất nhà kiên cố tại điểm dân cư biên giới. Chị bảo chẳng nghĩ nhiều. Đằng nào cũng lang thang, giờ nhà nước cho nhà, cho đất, có gì đâu mà suy nghĩ: “Trước đó tôi cũng nghe tin người ta có làng mới ở biên giới, mà mình biết gì đâu, nghĩ bao giờ tới lượt mình chứ”. Nhưng chị có nhà thật. Từ lúc được xã báo tin, tới lúc khăn gói chuyển đi chỉ đúng một ngày. Đồ đạc họ mang theo vô cùng đơn giản, chỉ có vài bộ quần áo, cái nồi cơm điện cùng một số vật dụng gia đình nhỏ thu gom chất lên một chiếc xe ba gác.
Cả gia đình 5 người dọn về căn nhà mới khang trang tại Điểm dân cư liền kề Ấp 3, xã Thanh Hòa (nay là xã Thiện Hưng, TP Đồng Nai). Điều quan trọng nhất là cả nhà chị chính thức có giấy tờ công nhận quốc tịch, được xác định nhân thân. Nhờ đó, hai đứa con chị đủ điều kiện pháp lý xin đi làm mấy công ty ở Bình Dương (cũ). Bây giờ, chồng chị nhặt ve chai, chị lột vỏ điều, hai đứa con đã có công việc thu nhập ổn định. Với chị, đó là cuộc sống trong “quá viên mãn”.
Cũng từng không dám nghĩ có nhà như chị Nương, nhưng giờ vợ chồng Điểu Phúc - Thị Chen không chỉ có một căn nhà rộng rãi, còn có cả đất trồng cây. Hôm chúng tôi tới nhà, Điểu Phúc hào hứng chỉ cái xe máy, bảo đó là tài sản của hai vợ chồng mới mua năm ngoái. Xe mua hết 20 triệu đồng, là tiền cả hai dành dụm kể từ khi về làng mới.
Vợ chồng Thị Chen - Điểu Phúc ra ấp Suối Thôn, xã Lộc Hòa, TP Đồng Nai từ năm 2019, theo lời kêu gọi lập làng biên giới của nhà nước. Trước kia hai vợ chồng ở với bố mẹ tại ấp Đắk Mê. Nhà ở nhờ, trồng cấy cũng đi nhờ. Hai vợ chồng mượn 3,5 sào ruộng, mỗi năm làm một vụ, thu hoạch được khoảng 12 bao lúa, vừa đủ dùng cho sinh hoạt hằng ngày của gia đình lớn. Cả hai bảo thu nhập cộng lại có khi chỉ 2-3 triệu đồng/tháng, bao năm chẳng tích lũy được gì.
Khi thấy có thông báo ra làng dân cư biên giới, Chen và Phúc bảo nhau đi luôn. Từ lúc nghe thông báo, tới lúc quyết định mất một ngày, thêm một ngày làm thủ tục. Ngày đi, đồ đạc hai vợ chồng, hai đứa con chở vừa đúng cái xe máy. Mở cánh cửa nhà, đồ đạc mới tinh, Chen kể phải ngẩn ra một lúc. Nhà mới do bộ đội làm cho, rộng rãi, kiên cố hơn hẳn nơi ở cũ, lại có giấy ghi rõ nhà mình, cả hai mừng lắm.
Bây giờ cả hai cộng lại mỗi tháng cũng được hơn 7 triệu đồng. Lại có thêm 5 sào rừng keo mới trồng sau nhà. Bởi vậy không chỉ đủ ăn, cả hai còn để dành dụm mua được thêm mấy món đồ cơ bản.
Ấp Suối Thôn là tên gọi từ xưa, dân cư thưa thớt, nhà cửa lụp xụp. Anh Điểu Tin, Trưởng ban Điều hành cụm dân cư liền kề ấp Suối Thôn kể, độ 30 năm trước, nơi đây hoàn toàn là rừng rậm, dân cư lác đác, an ninh vô cùng phức tạp: “Thi thoảng lại có vụ đột nhập từ biên giới sang, chúng cướp của rồi lại trốn qua nước bạn, rất khó phát hiện”.
Khi Đề án 811 được triển khai, các hộ trong ấp được gom tập trung lại một địa bàn. Hiện nay, ấp có 130 hộ với 578 nhân khẩu. Trong đó, Điểm dân cư liền kề gồm 52 căn nhà khang trang, quy tụ 356 nhân khẩu với 51 hộ người S'tiêng và một hộ người Kinh. Điểu Tin kể, lúc mới vận động bà con lập ấp mới, không phải ai cũng gật đầu ngay như Thị Chen - Điểu Phúc. Nhất là mấy người sống lâu năm, họ vẫn còn ký ức sợ hãi những ngày biên giới còn hoang vu. Bản thân Điểu Tin cũng có lúc phải đi từng nhà thuyết phục. “Mình cứ giải thích cột mốc là để giữ đất đai của nước Việt Nam mình, nói mãi người ta cũng nghe”. Nhưng qua mấy năm, làng đã ổn định. Anh Tin bảo: “Giờ ngon gấp vạn lần”.
Trong giai đoạn 2019-2025, TP Đồng Nai đã xây dựng và đưa vào sử dụng 245 căn nhà tại 12 Điểm dân cư biên giới, vượt 185 căn so kế hoạch ban đầu. Trong đó có 149 căn nhà tại 7 điểm dân cư liền kề Chốt dân quân biên giới và 96 căn nhà tại 5 điểm dân cư liền kề Đồn Biên phòng.
Các công trình nhà ở được xây dựng theo chuẩn kiên cố cấp 4 (tường gạch, mái tôn cách nhiệt, nền lát gạch men), bàn giao trực tiếp kèm giấy tờ sở hữu hợp pháp cho các hộ gia đình cán bộ, chiến sĩ dân quân thường trực, quân nhân dự bị và các hộ dân có hoàn cảnh khó khăn tình nguyện ra biên giới định cư lâu dài.
Các điểm dân cư tập trung tại 8 xã biên giới tiếp giáp Campuchia.
Ra biên giới để ổn định
Là một trong các hộ dân đến định cư tại thôn Đoàn Kết, xã Thiện Hưng, anh Nguyễn Văn Phan đã rời quê từ Cẩm Giàng, Hải Dương vào huyện Lâm Hà (Lâm Đồng cũ) làm kinh tế mới, trồng cà-phê từ năm 1980. Sau này, giá cà-phê bấp bênh, cuộc sống gia đình càng khó khăn hơn khi nắng nóng kéo dài, cây cà-phê cằn cỗi dần vì thiếu nước tưới. “Từ vài chục ngàn đồng, có thời điểm cà-phê rớt xuống chỉ còn mười mấy, hai chục ngàn đồng một ký”, anh nhớ lại. Đến năm 2020, nghe theo chủ trương vận động nhân dân ra biên giới an cư giữ đất, anh Phan quyết định đưa người mẹ già chuyển về điểm dân cư liền kề ấp 3, xã Thiện Hưng (hiện giờ là thôn Đoàn Kết). Bà Dương Thị Định, khi đó gần 90 tuổi cũng đồng lòng di cư thêm lần nữa cùng con trai. Giờ, dù yếu nằm một chỗ, bà nhắc mình đang sống trong căn nhà cấp bốn rộng 72 m², do địa phương và bộ đội biên phòng hỗ trợ xây tặng. Bà bảo ở đây rất thích. Căn nhà nhỏ trên lô đất 400 m2, nằm ở giữa ấp đã được đổ đường bê-tông, đường nhựa hoàn thiện tận cửa.
Khoảnh sân trước cửa nhà, anh Phan trồng ít cây đậu bắp, vài loại rau quả, nuôi một chuồng gà nho nhỏ. Anh chăm tưới cây mỗi ngày, nên cây nào cây ấy xanh tươi. Điểm thêm mấy gốc hoa hồng, một cây na, thế là khu vườn nhỏ vừa cho hoa, vừa cho rau trái. Anh bộc bạch: “Được xây cho căn nhà kiên cố, đường sá làm sẵn sạch sẽ, có điện nước, có internet đầy đủ” và cười lớn. Phấn khởi khoe chị vợ và con lớn đang đi làm ở Củ Chi, anh nói: “Hai con tôi đều được ăn học đàng hoàng, một cháu học Đại học Bách khoa, một cháu học Đại học Công nghệ thông tin nay đã đi làm dưới thành phố”. Anh ở nhà vừa chăm sóc mẹ già, vừa tranh thủ nhận hạt điều về gia công lột vỏ lụa kiếm thêm mỗi ngày.
Ở xã Hưng Phước, điểm dân cư liền kề giờ đã có 20 hộ gia đình sinh sống. Anh Phạm Thành Văn thuộc thế hệ thứ 2 của những người đi khai phá vùng kinh tế mới thuở phong trào “từ nông lâm trường ra biên giới”. Bố mẹ là người gốc Nam Định, còn Văn sinh ra ở Long Thành, theo gia đình về xã Hưng Phước từ năm 1998. Thời bố mẹ đất đai còn rộng rãi, tới lúc anh em Văn lớn lên đất chật người đông, tấc đất đã là tấc vàng. Nhiều năm vợ chồng anh đã bàn tính tới tách hộ nhưng mãi chẳng đủ tiền.
Năm 2019, khi nghe thông báo từ Ban Chỉ huy Quân sự xã Hưng Phước về chương trình di dân tái định cư biên giới, Phạm Thành Văn viết đơn đăng ký luôn, rồi hai vợ chồng và hai con nhỏ chính thức chuyển về ấp 3, điểm dân cư liền kề. Ngày đầu, cả gia đình dắt nhau đi qua con đường đất bụi mù, trước mặt là rừng cao-su hun hút, anh bảo cũng lo. Đúng mùa mưa, đường lầy lội cứ như tách biệt với thế giới. Làng biên giới không có điện lưới, nước sinh hoạt cũng hiếm. Nhưng trót đăng ký rồi, chẳng nhẽ bỏ cuộc.
Hai vợ chồng bảo nhau dần dần xây dựng cuộc sống. Giai đoạn vừa về nhà mới là lúc dịch Covid-19 bắt đầu lan rộng. Nhưng trong cái rủi có cái may, ở đây tách biệt quá, họ chẳng cần lệnh cách ly chính thức nào, cứ thế tự làm, tự ăn suốt thời gian dài dịch dã. Mấy năm bên ngoài lao đao, hai vợ chồng kịp ổn định đời sống, nuôi một đàn heo, có gà, có rau vườn nhà.
Bây giờ thì cả hai đã không còn phải lo việc an cư tương lai nữa. Anh Văn bảo đầu tháng nhà mới xuất một lứa heo hơn 20 con. Cộng thêm thu nhập từ việc làm công nhân cạo mủ cao-su, cuộc sống sung túc hơn rất nhiều thời kỳ trước.
Mà mấy con đường đất lầy lội năm xưa đã được bê-tông hóa và nhựa hóa khang trang. Ngày trước vận động bà con ra điểm dân cư còn có người nghi ngờ, giờ có thêm cả mấy hộ, cũng đang viết đơn xin được ra biên giới.
(Còn nữa)
Người ở nông trường, người ra biên giới vùng biên Tây Nam (kỳ 1)
HỒNG VIỆT, THANH TÂM