Thất bại và quyết tâm đổi thay cách làm nông nghiệp
Chúng tôi đến Vân Hồ (Sơn La) vào những ngày mùa thu, khoác lên mình vẻ đẹp dịu dàng của miền sơn cước. Giữa không gian ấy, tại tiểu khu Hang Trùng 1, những dãy nhà màng của HTX Nông Xanh nối tiếp nhau, nổi bật giữa màu xanh núi rừng.
Bên trong những mái nhà màng, từng luống rau, giàn dưa đang vươn mình. Tiếng người lao động gọi nhau, tiếng kéo cắt lá, tiếng nước tưới róc rách trên luống đất tạo nên nhịp điệu lao động rộn ràng. Mỗi người một việc, tất cả đều theo quy trình đã được hướng dẫn.
Ít ai biết rằng, để có được thành quả hôm nay, anh Lưu Tùng Định (SN 1986), Giám đốc HTX Nông Xanh, đã trải qua những lần thất bại cay đắng, có thời điểm mất trắng hàng tỷ đồng.
Anh Định chia sẻ, cơ duyên gắn bó với nông nghiệp vùng cao đến với anh từ năm 2010, khi làm việc cho một công ty hạt giống nước ngoài ở Tây Bắc. Qua những chuyến đi đến các bản làng Sơn La, anh nhận ra vùng cao có nhiều lợi thế phát triển rau, củ trái vụ.
Tuy nhiên, muốn khai thác hiệu quả tiềm năng ấy, người dân cần thay đổi tập quán canh tác, áp dụng kỹ thuật và có đầu ra ổn định.
Năm 2019, anh quyết định thành lập HTX Nông Xanh, hướng tới liên kết với người dân, tổ chức sản xuất và từng bước xây dựng thị trường tiêu thụ nông sản.
Những ngày đầu, HTX chủ yếu sản xuất ngoài trời, phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Người lao động phải được hướng dẫn tỉ mỉ từng công đoạn, từ tưới nước, bón phân đến chăm sóc cây trồng.
Khó khăn lớn nhất lại đến từ thiên tai. Năm 2023, một trận mưa lớn cuốn trôi toàn bộ diện tích rau, củ của HTX khi đang đến kỳ thu hoạch. Đang trong quá trình phục hồi, giữa năm 2024, anh Định tiếp tục thuê hơn 10ha đất ngoài đồng để mở rộng diện tích trồng dưa.
Dù đã đầu tư đào mương thoát nước, khi mưa bão xảy ra, nước từ lòng đất dồn lên khiến cả cánh đồng ngập trắng. Hơn 2 tỷ đồng vốn vay ngân hàng bị mất trắng.
Hai lần thất bại liên tiếp là cú sốc lớn, nhưng anh Định không chọn cách bỏ cuộc. Anh nhận ra rằng, nếu tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào đồng ruộng ngoài trời, mọi nỗ lực sản xuất đều có thể bị thời tiết bất thường phá hỏng.
Anh Định chia sẻ, muốn phát triển lâu dài, phải thay đổi tư duy, đầu tư bài bản và chủ động kiểm soát điều kiện sinh trưởng của cây trồng. Từ đó, HTX quyết định tập trung xây dựng hệ thống nhà màng kiên cố, tạo nền tảng để ổn định sản xuất và mở rộng liên kết với người dân.
Những “mái nhà xanh” tạo giá trị trên vùng đất khó
Từ cuối năm 2024, HTX Nông Xanh tập trung đầu tư hệ thống nhà màng. Hiện tổng diện tích liên kết sản xuất đạt khoảng 7-8ha, trong đó có hơn 1ha nhà màng kiên cố, hơn 1ha nhà màng vòm thấp; diện tích còn lại dành cho hệ thống giàn trồng cây leo ngoài trời.
Chi phí xây dựng nhà màng kiên cố khoảng 250 triệu đồng/1.000m², chưa kể các hệ thống phụ trợ. Đây là khoản đầu tư không nhỏ đối với một HTX từng chịu thiệt hại nặng nề do thiên tai. Tuy nhiên, theo anh Định, muốn sản xuất ổn định, nâng cao chất lượng nông sản và tạo việc làm lâu dài thì không thể mãi làm theo cách cũ.
Trong nhà màng, cây trồng được kiểm soát tốt hơn về nước tưới, dinh dưỡng, sâu bệnh và thời vụ. HTX cũng chủ động đa dạng hóa cây trồng, từ su hào, dưa leo baby, dưa lưới, ớt chuông, cà chua đến bí hạt dẻ, cải xoăn kale, bắp cải, cà rốt và các loại rau gia vị.
Một trong những hướng đi được HTX chú trọng là sản xuất trái vụ. Bởi vào chính vụ, rau củ vùng cao khó cạnh tranh với sản phẩm từ các tỉnh đồng bằng. Ngược lại, khi nguồn cung khan hiếm, nông sản trái vụ có thêm cơ hội tiếp cận thị trường với giá trị cao hơn.
Su hào và dưa leo baby là những cây trồng được ưu tiên. Với su hào non, sau khoảng 38-40 ngày, mỗi củ đạt trọng lượng khoảng 3-5 lạng là có thể thu hoạch, giúp HTX nhanh chóng quay vòng sản xuất.
Bên cạnh đầu tư cơ sở vật chất, HTX chú trọng xử lý đất và xây dựng quy trình canh tác. Đơn vị áp dụng quy trình rau an toàn, sử dụng hơn 70% phân bón hữu cơ, phần còn lại là phân hóa học theo công thức phù hợp với từng loại cây. Việc luân canh cũng được duy trì nhằm hạn chế dịch bệnh và bảo vệ chất lượng đất.
“Làm nông nghiệp công nghệ cao không có nghĩa là cứ dựng nhà màng lên là thành công. Quan trọng nhất vẫn là con người, kỹ thuật và quy trình sản xuất”, anh Định chia sẻ.
Với anh, nhà màng chỉ là điều kiện ban đầu. Muốn mô hình phát triển bền vững phải có đội ngũ lao động hiểu kỹ thuật, có trách nhiệm trong từng công đoạn và biết liên kết để cùng làm, cùng hưởng lợi.
Tạo sinh kế, mở hướng thoát nghèo cho đồng bào vùng cao
Nếu những dãy nhà màng là thành quả của quá trình đổi mới phương thức sản xuất thì người lao động chính là một phần quan trọng tạo nên sức sống của HTX Nông Xanh.
Hiện HTX có 7 thành viên chính thức, liên kết sản xuất với 47 hộ dân, trong đó có 18 hộ tham gia liên kết “cứng” trên địa bàn xã Vân Hồ. Đơn vị đang tạo việc làm thường xuyên cho 18 lao động cố định, phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số địa phương, trong đó có người Dao, người Mông.
Với những lao động trước đây chủ yếu dựa vào nương rẫy, công việc tại HTX mở ra hướng sinh kế mới. Thay vì chỉ trông chờ vào mùa vụ, thời tiết và giá nông sản, họ có thêm việc làm thường xuyên, thu nhập đều đặn để trang trải cuộc sống.
Chị Đặng Thị Hường, dân tộc Dao, ở tiểu khu Sao Đỏ 2, xã Vân Hồ, đã làm việc tại HTX khoảng 2 năm. Chị có việc làm quanh năm với mức thu nhập ổn định khoảng 7,5 triệu đồng/tháng, ngoài ra còn được phụ cấp tiền xăng xe, điện thoại.
Trước đây, kinh tế gia đình chị chủ yếu dựa vào trồng lúa, ngô, sắn, thu nhập phụ thuộc nhiều vào mùa vụ và giá nông sản.
“Từ khi vào làm tại HTX, tôi có thêm nguồn thu nhập đều đặn, đồng thời được tiếp cận với cách sản xuất nông nghiệp bài bản hơn. Hiện gia đình tôi đã thoát nghèo bền vững”, chị Hường chia sẻ.
Cùng làm việc tại HTX, chị Lý Thị Ngân, dân tộc Dao, ở tiểu khu Sao Đỏ 2, cũng có thêm nguồn thu nhập để trang trải cuộc sống. Điều đáng quý là qua công việc hằng ngày, chị và những lao động khác từng bước hình thành tác phong sản xuất mới, biết tuân thủ quy trình kỹ thuật và chú trọng chất lượng sản phẩm.
Theo anh Định, muốn sản xuất hàng hóa ở vùng cao phát triển bền vững thì không chỉ cần đất, vốn và kỹ thuật mà còn phải xây dựng được đội ngũ lao động có ý thức, có kỹ năng nghề.
Vì vậy, HTX chú trọng hướng dẫn người lao động từ khâu làm đất, gieo trồng, tưới nước, bón phân đến chăm sóc và thu hoạch. Người lao động không chỉ có việc làm mà còn có cơ hội tích lũy kinh nghiệm, nâng cao tay nghề.
Cùng với tổ chức sản xuất, HTX từng bước xây dựng thị trường tiêu thụ. Sản phẩm hiện được đưa về Hà Nội và nhiều tỉnh, thành phố như Hải Phòng, Quảng Ninh, Hưng Yên, Bắc Ninh, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Nghệ An... Đầu ra thông qua các chuỗi siêu thị mini, cửa hàng thực phẩm sạch, bếp ăn đối tác, hệ thống WinMart và các đơn vị cung ứng sản phẩm vào những hệ thống siêu thị lớn như Aeon.
Theo anh Định, doanh thu của HTX hiện phát triển theo từng năm. Đơn vị đang từng bước hoàn thiện mô hình sản xuất theo chuỗi, từ chọn giống, chuyển giao kỹ thuật, tổ chức sản xuất đến bao tiêu đầu ra.
Để mở rộng quy mô, HTX mong muốn được chính quyền hỗ trợ vận động người dân hình thành vùng chuyên canh, hướng dẫn thủ tục cấp mã số vùng trồng, hoàn thiện hồ sơ pháp lý và tiếp cận nguồn vốn đầu tư máy móc, thiết bị sản xuất, sơ chế.
Đây là những điều kiện cần thiết để mở rộng vùng nguyên liệu, thu hút thêm hộ dân tham gia liên kết và tạo việc làm cho lao động địa phương.
Trên vùng cao Vân Hồ, những mái nhà màng xanh mướt không chỉ che chở cho từng luống rau, giàn dưa mà còn mở ra một hướng đi mới trong phát triển kinh tế nông nghiệp.
Giá trị mô hình mang lại không chỉ nằm ở doanh thu mỗi năm, mà còn là 18 lao động có việc làm thường xuyên, 47 hộ dân có cơ hội tham gia liên kết sản xuất và những người nông dân Dao, Mông đang từng bước xóa đói, giảm nghèo, cải thiện cuộc sống từ chính mảnh đất quê hương.
“Hành trình phía trước vẫn còn nhiều khó khăn, từ nguồn vốn đầu tư, thị trường tiêu thụ đến việc mở rộng vùng nguyên liệu. Nhưng từ những lần mất trắng hàng tỷ đồng, tôi không chọn cách bỏ cuộc. Tôi chọn dựng lên những “mái nhà xanh”, gây dựng một mô hình sản xuất bài bản và kéo người dân cùng tham gia vào hành trình phát triển kinh tế. Đối với tôi, làm nông nghiệp không chỉ để có nông sản hàng hóa, mà còn để tạo việc làm, nâng cao thu nhập và giúp đồng bào dân tộc thiểu số có thêm cơ hội vươn lên thoát nghèo”, anh Định bộc bạch.