Những điểm mới trong dự luật hiến mô, tạng trình Quốc hội

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) được Chính phủ chỉnh lý để trình Quốc hội thảo luận sáng 2/11. So với bản trình đầu tháng 10, dự thảo thay đổi nhiều nội dung liên quan đến điều kiện hiến mô, tạng, quyền quyết định của người thân, hỗ trợ sinh sản và hoạt động ghép tạng tại Việt Nam.

Người dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô tái sinh cho anh chị em ruột

Theo dự thảo mới, Chính phủ bỏ đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác; chỉ người từ đủ 18 tuổi mới có quyền đăng ký, thay đổi hoặc hủy đăng ký hiến.

Tuy không được đăng ký, người dưới 18 tuổi vẫn có thể hiến mô tái sinh khi còn sống cho anh, chị, em ruột nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người hiến phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, chỉ hiến mô thuộc danh mục cho phép và có văn bản đồng ý của cả cha và mẹ đẻ, hoặc người còn lại nếu một người đã mất.

So với dự thảo đầu tháng 10, Chính phủ đã rút đề xuất cho người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống cho cha mẹ, chỉ giữ trường hợp hiến cho anh, chị, em ruột. Dự thảo cũng bỏ việc phân chia điều kiện hiến theo hai nhóm dưới 15 tuổi và từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi.

Để bảo vệ người hiến, cơ sở lấy mô phải tổ chức tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe, đánh giá tâm lý, xã hội cho người dưới 18 tuổi và cha mẹ đẻ. Cơ sở này phải thành lập Hội đồng tư vấn gồm năm chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý. Thành viên hội đồng không được trực tiếp tham gia lấy, ghép mô của trường hợp đó.

Bác sĩ quyết định người hiến đủ điều kiện cũng không được là người chẩn đoán, chỉ định ghép hoặc tư vấn cho người hiến. Việc xác định không có người hiến trưởng thành phù hợp phải căn cứ vào sức khỏe, mức độ hòa hợp và sự tự nguyện của người trưởng thành, không chỉ dựa trên xác nhận của gia đình.

Những điều chỉnh trên được đưa ra sau khi cơ quan thẩm tra và nhiều đại biểu Quốc hội lo ngại việc cho người dưới 18 tuổi hiến mô có thể ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý và tiềm ẩn nguy cơ bị người thân gây áp lực. Các đại biểu đề nghị bảo đảm quyền từ chối, rút lại sự đồng ý của trẻ và có cơ chế ghi nhận nguyện vọng phù hợp với từng độ tuổi.

Dự thảo tiếp tục không cho người dưới 18 tuổi hiến bộ phận cơ thể khi còn sống. Chính phủ cũng bỏ phương án lấy mô tái sinh trong trường hợp cấp cứu và lấy mô từ bộ phận cơ thể không còn sử dụng được cho chính người bệnh nhằm tránh nguy cơ bị lợi dụng.

Người đã đăng ký hiến tạng vẫn cần sự đồng ý của người thân

Dự thảo bổ sung yêu cầu về sự đồng ý của người đại diện đối với việc lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn. Ngay cả khi người từ đủ 18 tuổi đã đăng ký hiến hoặc có văn bản đồng ý hiến trước khi chết, việc lấy mô, tạng vẫn phải có văn bản đồng ý của người đại diện.

Trường hợp người hiến không đăng ký và không có văn bản đồng ý trước khi chết não hoặc chết tuần hoàn, việc lấy mô, bộ phận cơ thể cũng phải có văn bản đồng ý của người đại diện.

Chính phủ đồng thời quy định cụ thể người có quyền đại diện theo thứ tự ưu tiên. Đối với người từ đủ 18 tuổi, nhóm đầu gồm cha mẹ đẻ, vợ, chồng, con ruột từ đủ 18 tuổi; tiếp đến là anh, chị ruột từ đủ 18 tuổi nếu không có người thuộc nhóm trước; cuối cùng là ông bà nội, ngoại.

Đối với người dưới 18 tuổi, người đại diện được xác định theo thứ tự cha mẹ đẻ; anh, chị ruột từ đủ 18 tuổi nếu không có cha mẹ; sau đó là ông bà nội, ngoại nếu không có người thuộc hai nhóm trước. Việc lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi người dưới 18 tuổi được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn phải có văn bản đồng ý của người đại diện.

Dự thảo cũng siết quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn. Hội đồng xác định phải hoạt động độc lập; người trực tiếp điều trị, tham gia tư vấn, vận động hiến hoặc kíp lấy, ghép mô, tạng không được tham gia hội đồng. Chỉ khi tất cả thành viên chuyên môn thống nhất kết luận, người bệnh mới được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn.

Đối với hiến xác phục vụ nghiên cứu, giảng dạy, dự thảo quy định người từ đủ 18 tuổi đã đăng ký hoặc có văn bản thể hiện nguyện vọng hiến xác sau khi chết phải có thêm văn bản đồng ý của người đại diện.

Rút đề xuất người nước ngoài được đăng ký chờ ghép tạng

Chính phủ rút đề xuất cho phép người nước ngoài đăng ký vào danh sách chờ ghép tạng quốc gia, sau khi cơ quan thẩm tra và nhiều đại biểu Quốc hội lo ngại nguy cơ "du lịch ghép tạng".

Theo dự thảo chỉnh lý, người nước ngoài và người Việt Nam định cư ở nước ngoài được ghép bộ phận cơ thể của người Việt Nam tại Việt Nam nếu có cùng dòng máu về trực hệ hoặc có họ trong phạm vi ba đời với người hiến. Quy định này không đồng nghĩa cấm mọi trường hợp người nước ngoài được ghép tạng tại Việt Nam.

Trước đó, dự thảo đầu tháng 10 đề xuất cho người nước ngoài là vợ hoặc chồng của công dân Việt Nam, hoặc có thẻ thường trú, tạm trú còn thời hạn được đăng ký vào danh sách chờ ghép quốc gia nếu đáp ứng các điều kiện khác.

Cơ quan thẩm tra và một số đại biểu đề nghị cân nhắc việc mở rộng đối tượng chờ ghép, nhất là với người có thời hạn tạm trú ngắn, nhằm tránh tình trạng "du lịch ghép tạng" và ưu tiên cơ hội ghép cho công dân Việt Nam.

Tiếp thu, Chính phủ bỏ phương án cho người nước ngoài đăng ký chờ ghép quốc gia, đồng thời tiếp tục nghiêm cấm đưa, tổ chức hoặc tạo điều kiện cho người nước ngoài vào Việt Nam để hiến, ghép bộ phận cơ thể trái pháp luật.

Dự thảo cũng giữ quy định người từ đủ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho thành viên gia đình. Người từ đủ 25 tuổi trở lên có thể hiến cho người ngoài gia đình, nhưng phải đăng ký hiến, đủ điều kiện sức khỏe, được tư vấn độc lập và đáp ứng yêu cầu chuyên môn trước khi lấy bộ phận cơ thể.

Giải trình về mốc tuổi này, Chính phủ cho rằng người hiến tạng khi còn sống có nguy cơ tăng huyết áp, xuất hiện protein trong nước tiểu và suy giảm chức năng thận cao hơn người không hiến. Người hiến trước 25 tuổi có thời gian sống sau hiến dài hơn nên có thể chịu nhiều nguy cơ hơn, đồng thời nguy cơ bị lợi dụng, mua bán tạng ở nhóm tuổi này cũng cao hơn.

Vợ được sử dụng tinh trùng của chồng đã chết để sinh con

Dự thảo tiếp tục cho phép người vợ nhận tinh trùng của chồng hoặc phôi của hai vợ chồng đang được lưu giữ để sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản sau khi chồng qua đời, nếu người vợ có nguyện vọng. Trường hợp người chồng được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, người vợ cũng có thể nhận tinh trùng lấy sau thời điểm này để thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm.

So với bản trước, dự thảo làm rõ phôi của hai vợ chồng phải đang được lưu giữ, đồng thời loại trừ trường hợp người vợ nhận tinh trùng của chồng hoặc phôi của hai vợ chồng khỏi nguyên tắc vô danh giữa người hiến và người nhận.

Trước đó, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ căn cứ xác định ý chí của người chồng và quan hệ cha con đối với trẻ sinh ra sau khi người chồng qua đời. Một số đại biểu lo ngại việc cho phép sử dụng tinh trùng hoặc phôi có thể dẫn đến suy đoán sự đồng ý của người chồng chỉ từ quan hệ hôn nhân.

Giải trình, Chính phủ cho rằng yêu cầu người chồng có văn bản đồng ý hoặc di chúc trước khi chết rất khó thực hiện, nhất là trường hợp đột tử hoặc qua đời xa gia đình. Từ năm 2018 đến trước ngày 1/10/2025, có 19 trường hợp liên quan được ghi nhận.

Theo Chính phủ, sau khi người chồng qua đời, quan hệ hôn nhân chấm dứt. Cơ quan soạn thảo viện dẫn quy định về người phụ nữ độc thân sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản để cho rằng trẻ sinh ra trong trường hợp này được xác định là con của người vợ, nguy cơ tranh chấp thừa kế không đáng lo ngại và không cần sửa Bộ luật Dân sự.

Dự thảo đồng thời yêu cầu người hiến, nhận tinh trùng, noãn, phôi phải đủ sức khỏe và được tư vấn độc lập. Mỗi người chỉ được hiến tại một cơ sở; tinh trùng, noãn, phôi hiến chỉ được sử dụng cho một phụ nữ hoặc một cặp vợ chồng. Nam giới phải từ đủ 20 tuổi mới được hiến tinh trùng, nữ giới từ đủ 18 tuổi được hiến noãn.

Tăng kiểm soát điều phối ghép tạng

Dự thảo bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm như dụ dỗ, lừa dối người khác hiến mô, tạng; lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi. Việc mua bán mô không tái sinh, bộ phận cơ thể người tiếp tục bị cấm. Các hoạt động quảng cáo, môi giới hiến, nhận mô, tạng vì mục đích thương mại cũng không được phép.

Đối với hoạt động điều phối ghép tạng, dự thảo quy định thực hiện thống nhất trên phạm vi toàn quốc, bảo đảm sự hòa hợp giữa người hiến và người nhận, công bằng, minh bạch, không phân biệt điều kiện kinh tế, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, giới tính hoặc nơi cư trú. Các tiêu chí ưu tiên lần lượt gồm người bệnh cần ghép cấp cứu, trẻ em, người từng hiến bộ phận cơ thể nay có chỉ định ghép và người chờ ghép tại cơ sở y tế đã phát hiện, vận động, hồi sức duy trì người hiến.

Trường hợp nhiều người bệnh có mức độ ưu tiên tương đương, dự thảo bổ sung tiêu chí xem xét ưu tiên cha mẹ đẻ, vợ, chồng, con ruột, anh, chị, em ruột của người đã hiến tạng sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn.

Hoạt động điều phối được thực hiện thông qua Cơ sở dữ liệu quốc gia về quản lý mô, bộ phận cơ thể người. Mọi trường hợp hiến, ghép bộ phận cơ thể phải được cập nhật đầy đủ, kịp thời để phục vụ theo dõi, giám sát. Cơ sở dữ liệu còn quản lý thông tin đăng ký hiến, danh sách chờ ghép, điều phối mô, tạng và các hoạt động liên quan đến máu, chế phẩm máu, hỗ trợ sinh sản. Thông tin người đăng ký hiến, người hiến và người được ghép phải được mã hóa, bảo mật, bảo đảm ẩn danh khi công bố, trừ trường hợp pháp luật cho phép.

Đối với phạm nhân có nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể, Chính phủ bỏ đề xuất yêu cầu tự chịu chi phí. Phạm nhân phải đáp ứng điều kiện hiến theo pháp luật thi hành án hình sự; chi phí chăm sóc, phục hồi sức khỏe sau hiến được thực hiện theo quy định về thi hành án hình sự.

Quốc hội dự kiến biểu quyết thông qua dự án luật ngày 21/11; thời gian luật có hiệu lực từ ngày 1/1/2028. Cơ sở dữ liệu quốc gia về quản lý mô, bộ phận cơ thể người phải hoàn thành trước ngày 31/12/2028.

Vũ Tuân