Gần hai tháng nay, khi nước lũ tràn ngập hàng nghìn ha đồng ruộng ở xã Vị Thủy, ông Nguyễn Văn Thành, 55 tuổi, cùng nhiều người dân địa phương tranh thủ bắt ốc bươu vàng bán cho thương lái.
Gia đình ông có 10 ha đất trồng lúa, chủ động cho nước lũ vào ruộng để vệ sinh đồng đất, đón phù sa và khai thác nguồn lợi thủy sản. Theo con nước, ốc bươu vàng từ dưới bùn trồi lên, bám dày trên các đám cỏ, thân cây.
"Mỗi đêm tôi mang đèn, vợt, chèo xuồng trên ruộng bắt được 150-200 kg ốc", ông Thành nói. Với giá thương lái thu mua tận ruộng 1.800-2.000 đồng mỗi kg, gia đình ông kiếm được 270.000-400.000 đồng mỗi đêm, đủ trang trải sinh hoạt.
Cánh đồng ngập lũ tại xã Vị Thủy, TP Cần Thơ có nhiều ốc bươu vàng. Ảnh: An Bình
Theo ông Thành, ốc bươu vàng thường nổi lên mặt nước vào ban đêm để kiếm ăn, giao phối và đẻ trứng, còn ban ngày lẩn xuống bùn. Trước đây, người dân chủ yếu dùng thuốc hóa học để diệt loài ốc gây hại lúa, vừa tốn chi phí vừa ảnh hưởng đến cá và môi trường nước.
Vài năm gần đây, khi các vựa tăng thu mua, nhiều gia đình chuyển sang bắt ốc bán, vừa có thêm thu nhập vừa góp phần hạn chế loài gây hại này. Công việc thường kéo dài gần ba tháng, trong thời gian đồng ruộng nghỉ giữa các vụ lúa.
Cách đó khoảng 5 km, gia đình chị Trần Thị Như, 35 tuổi, đặt 70 chiếc lú trên đồng nước để bắt ốc. Mỗi đêm, chị thu được 130-160 kg, tự chở đến vựa bán với giá 2.500 đồng mỗi kg, thu khoảng 325.000-400.000 đồng.
"Mùa ốc còn khoảng một tháng nữa, đến khi nước rút cạn", chị Như nói.
Không chỉ người đi bắt ốc, các cơ sở thu mua, sơ chế cũng nhộn nhịp vào mùa nước nổi. Tại vựa của chị Nguyễn Thị Nhớ, 32 tuổi, trên đường tránh trung tâm xã Vị Thủy, 5-6 lao động liên tục cân, rửa ốc và đóng bao để vận chuyển đi tiêu thụ.
"Khoảng 1-2h, người dân và thương lái bắt đầu chở ốc đến bán. Vựa mở cửa từ lúc đó đến chiều tối", chị Nhớ nói. Trung bình mỗi ngày, cơ sở thu mua 4-5 tấn ốc từ người dân địa phương.
Thu mua ốc bươu vàng tại một vựa ở xã Vị Thủy, TP Cần Thơ. Ảnh: An Bình
Ốc sau khi rửa sạch được đóng bao 50 kg, đưa lên xe tải chở ra miền Trung trong ngày, chủ yếu làm thức ăn cho tôm hùm và cá biển.
Cách đó khoảng 20 km, vựa của ông Nguyễn Văn Dũng, 55 tuổi, tại phường Long Mỹ có quy mô lớn hơn, với gần 30 lao động chuyên thu mua, phân loại, luộc, lấy thịt và đóng gói ốc.
Hoạt động được hai năm, cơ sở đang vào cao điểm thu mua, mỗi ngày nhập 30-40 tấn ốc với giá 2.000-3.000 đồng mỗi kg tùy loại. Nguồn hàng đến từ các cánh đồng ngập lũ ở Cần Thơ và những tỉnh lân cận như An Giang, Cà Mau.
Theo ông Dũng, khoảng 70% lượng ốc thu mua là loại nhỏ, được giữ nguyên con, đóng bao chuyển ra miền Trung làm thức ăn cho các vùng nuôi hải sản. Khoảng 30% còn lại là ốc lớn, được luộc lấy phần đầu làm thực phẩm, rửa sạch, đóng gói đưa đến các chợ với giá sỉ 20.000-30.000 đồng mỗi kg. Phần ruột ốc được bán cho các cơ sở nuôi cá nước ngọt với giá vài nghìn đồng mỗi kg.
Nhân công phân loại, lễ ốc bươu vàng tại một vựa ở phường Long Mỹ, TP Cần Thơ. Ảnh: An Bình
Hoạt động sơ chế cũng tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương. Phụ nữ làm công việc lấy thịt ốc tại cơ sở ông Dũng được trả 200.000-350.000 đồng mỗi ngày tùy sản lượng. Trung bình 3-4 kg ốc nguyên vỏ mới lấy được một kg thịt. Lao động nam phụ trách các khâu nặng hơn, nhận 500.000-700.000 đồng mỗi ngày.
Ở phường Ngã Năm, cách vựa ông Dũng hơn 20 km, nhiều cơ sở khác cũng thu mua hàng chục tấn ốc mỗi ngày.
Các chủ vựa cho biết nước lũ ở những vùng đầu nguồn như An Giang, Đồng Tháp đã rút, người dân bắt đầu làm đất chuẩn bị xuống giống lúa đông xuân nên nguồn ốc giảm mạnh. Trong khi đó, những vùng trũng thấp phía nam vẫn ngập sâu, ốc sinh sôi nhiều, trở thành nguồn cung chủ yếu.
Nhu cầu tiêu thụ hiện khá lớn, lượng ốc người dân bắt được đều có thương lái thu mua. Khi các đầu mối miền Trung đưa xe vào miền Tây lấy hàng, giá bán tại các vựa thường cao hơn giá mua vài trăm đến khoảng 1.000 đồng mỗi kg. Nếu các vựa tự chở hàng ra miền Trung giao cho đầu mối, giá bán dao động 4.000-5.000 đồng mỗi kg.
Khoảng một tháng tới, khi nước rút, nguồn cung giảm, giá ốc bươu vàng tại miền Tây có thể tăng lên 5.000-7.000 đồng mỗi kg. Giá bán cho các đầu mối miền Trung khi đó cũng dự kiến tăng theo.
Cơn sốt thu mua ốc bươu vàng ở miền Tây
Hoạt động thu mua, phân loại, sơ chế ốc bươu vàng. Video: An Bình
Ốc bươu vàng (Pomacea canaliculata) có nguồn gốc từ Trung và Nam Mỹ, được đưa vào Việt Nam giai đoạn 1985-1988 với mục đích ban đầu là nuôi làm thức ăn chăn nuôi và thực phẩm.
Sau khi thoát ra môi trường tự nhiên, loài này sinh sản nhanh, trở thành sinh vật ngoại lai xâm hại, gây hại cho sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là lúa non, đồng thời cạnh tranh nơi sống với các loài bản địa.
Một số nghiên cứu cho thấy mật độ 1-3 con ốc bươu vàng trên mỗi m2 ruộng lúa ở giai đoạn 3-20 ngày sau sạ có thể làm giảm 15-20% năng suất. Nếu mật độ tăng lên 6-10 con mỗi m2, ruộng lúa có thể bị phá hại hoàn toàn chỉ sau một ngày đêm.
Năm 1994, Chính phủ nghiêm cấm nuôi ốc bươu vàng. Trong nhiều năm, Nhà nước và người dân phải tốn nhiều chi phí để tiêu diệt loài này, bảo vệ mùa màng, nhất là sản xuất lúa.
Lãnh đạo Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư TP Cần Thơ đánh giá việc người dân bắt ốc bươu vàng trong tự nhiên để bán tạo thêm thu nhập, góp phần hạn chế loài gây hại, thay vì sử dụng thuốc hóa học có thể ảnh hưởng đến môi trường.
Tuy nhiên, cơ quan chuyên môn cảnh báo người dân không được tự ý nuôi hoặc phát tán ốc bươu vàng để kinh doanh, tránh nguy cơ loài này phát triển mất kiểm soát, gây hại sản xuất nông nghiệp.
Hồi tháng 3, Công an TP Cần Thơ phối hợp Sở Nông nghiệp và Môi trường kiểm tra, xử lý hai hộ dân ở xã Mỹ Hương về hành vi thu gom, mua ốc bươu vàng để nuôi trên diện tích 8.000 m2, bán cho thương lái trong nước.
Luật Đa dạng sinh học 2008 nghiêm cấm nhập khẩu, phát triển các loài ngoại lai xâm hại có khả năng sinh sản nhanh, gây tác động tiêu cực đến hệ sinh thái như ốc bươu vàng, ốc sên châu Phi, rùa tai đỏ, bọ cánh cứng hại dừa, tôm hùm đất... Người vi phạm có thể bị phạt từ 100 triệu đến một tỷ đồng, thậm chí bị xử lý hình sự.
An Bình