Hồi tháng 9, 76 cá voi sát thủ đã đến được biển Salish, vùng biển ven bờ Thái Bình Dương trải dài giữa tỉnh bang British Columbia (Canada) và bang Washington (Mỹ). Chúng là những cá thể cuối cùng còn sót lại của cá voi sát thủ cư trú phương Nam, quần thể cá voi có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới.
Một xác cá voi cái dạt lên bờ ở Courtenay (tỉnh bang British Columbia, Canada) hồi năm 2014
Ảnh: Reuters
Nguy cơ vì lòng biển quá ồn
Nằm trong số ít cá voi sát thủ phụ thuộc vào nguồn thức ăn là cá, các cá thể cá voi sát thủ cư trú phương Nam di chuyển vào các vịnh hẹp của khu vực để săn cá hồi Chinook. Tuy nhiên, ô nhiễm tiếng ồn từ các tuyến hàng hải đang hủy hoại năng lực săn mồi, giao tiếp và định vị bằng âm thanh của cá voi. Bên cạnh đó, nguy cơ va chạm với tàu bè có thể khiến cá voi mất mạng.
"Tiếng ồn trong lòng biển là mối đe dọa dai dẳng", theo Đài CNN dẫn lời bà Rachel Aronson, Giám đốc chương trình của sáng kiến Quiet Sound thuộc tổ chức Maritime Blue (Mỹ). "Khi môi trường dưới nước ồn ào, cá voi sát thủ gặp khó khăn hơn trong việc tìm kiếm thức ăn. Đôi khi chúng săn mồi nhưng hụt, có nghĩa là hao tốn năng lượng nhưng chẳng thu hoạch được gì", theo bà Aronson.
Trong một số trường hợp, tình hình còn tệ hơn khi cá voi phải từ bỏ việc kiếm ăn, vốn là điều hết sức đáng lo trong trường hợp cá thể cái đang chuẩn bị mang thai hoặc nuôi con. Theo cơ sở dữ liệu trực tuyến PubMed thuộc Thư viện Y khoa quốc gia Mỹ, một báo cáo công bố năm 2024 phát hiện cứ mỗi khi tiếng ồn tối đa dưới nước tăng thêm 1 decibel, khả năng con cái chủ động săn mồi giảm 58%.
Cùng lúc, khả năng bắt được con mồi của cá thể cái lẫn đực giảm 12,5% với mỗi độ tăng của decibel.
Những nỗ lực của Mỹ - Canada
Nhận thức tình hình trên, tháng 11.2014, Canada triển khai chương trình Echo nhằm cải thiện môi trường sống và giám sát cá voi, và từ năm 2017 bắt đầu thử nghiệm biện pháp khuyến khích tàu bè tự nguyện giảm tốc độ để giảm tiếng ồn gây ảnh hưởng cá voi, theo website của Cơ quan Quản lý cảng Vancouver Fraser.
Đến năm 2022, Quiet Sound tại Mỹ đưa vào thực hiện chương trình tương tự, theo đó khuyến khích tàu bè tự nguyện giảm tốc độ dọc theo tuyến hàng hải dài 32 km dẫn vào Seattle, Tacoma và Everett, nhóm 3 cảng lớn nhất của bang Washington.
Dù vậy, việc dõi theo các cá voi sát thủ nhằm ngăn chúng gặp nguy hiểm vẫn là một thách thức. Bắt đầu từ năm nay, Quiet Sound phối hợp với tổ chức tư vấn SMRU Consulting (thuộc Đại học St Andrews ở Anh) và Microsoft đưa vào sử dụng hệ thống phao âm tích hợp công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để lắng nghe và nhận ra từng cá thể riêng biệt.
Đến tháng 7 năm nay, một mẫu phao mới có tên gọi CAB được đưa vào hoạt động tại eo biển Haro ở biên giới Mỹ - Canada. Tính đến nay đội ngũ chuyên gia thu được những kết quả đáng khích lệ, hứa hẹn cung cấp thông tin chính xác hơn cho công tác bảo tồn những loài như cá voi sát thủ cư trú phương Nam.
Hành trình vào danh sách có nguy cơ bị tuyệt chủng
Phải đợi đến thập niên 1970 các nhà khoa học thế giới mới nhận ra cá voi sát thủ cư trú phương Nam là một nhóm riêng biệt, với đặc điểm di truyền khác hẳn các nhóm còn lại. Cuộc khảo sát đầu tiên vào năm 1974 chỉ tìm được 71 cá thể, trước khi tăng lên đỉnh điểm năm 1996 và từ đó lại giảm xuống còn 79 vào năm 2001. Đến năm 2005, cá voi sát thủ cư trú phương Nam chính thức gia nhập danh sách những loài có nguy cơ bị tuyệt chủng.