Nguyên nhân khiến TP.HCM ngập ngày càng nặng

SỤT LÚN + TRIỀU CƯỜNG + QUY HOẠCH THIẾU BÀI BẢN = NGẬP ÚNG

Đó là nhận định của các chuyên gia tại hội thảo khoa học "Sụt lún và ngập lụt tại TP.HCM và các giải pháp thích ứng", do Trường ĐH Tài nguyên và Môi trường TP.HCM (HCMUNRE) tổ chức ngày 29.9. Hội thảo có sự tham dự của các chuyên gia trong nước và quốc tế.

Ảnh: Cao An Biên

Chủ đề này càng trở nên thời sự khi trong những ngày qua, mưa lớn kết hợp triều cường cao khiến nhiều khu vực ở TP.HCM như chìm trong biển nước, ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt thường nhật của rất nhiều người. Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là tình trạng sụt lún với tốc độ cao và nước biển dâng ngày càng nhanh.

Tại hội thảo, PGS-TS Lê Trung Chơn và nhóm nghiên cứu của HCMUNRE cập nhật về tình trạng biến dạng mặt đất TP.HCM trong giai đoạn 2015 - 2025. Kết quả cho thấy sụt lún tại TP.HCM có tính không đồng đều rất cao. Đơn cử, nội thành trước đây hầu như không lún nhưng hiện nhiều khu vực có tốc độ lún trung bình khoảng 2 - 5 cm/năm, trong khi một số điểm có thể đạt khoảng 7 - 8 cm/năm. Các khu vực lún rất nhanh theo địa giới hành chính cũ gồm Q.7, Q.8, Q.Bình Tân, H.Nhà Bè và một số khu vực phát triển nhanh hoặc nằm dọc hành lang sông, kênh rạch.

Tuy nhiên, lún chỉ là một trong các nguyên nhân gây ngập. PGS-TS Lê Trung Chơn dẫn chứng: Vì sao ngay trong khu vực Q.7 trước đây, nhiều nơi như đường Huỳnh Tấn Phát, Trần Xuân Soạn ngập rất nặng mà khu Phú Mỹ Hưng lại gần như không ảnh hưởng? Một trong những nguyên nhân là khâu quy hoạch được làm bài bản ngay từ đầu. Thứ nhất là không có các tòa nhà cao trên 30 tầng, không xây dựng quá cao nên mức độ lún tương đối thấp. Thứ hai là giữa Phú Mỹ Hưng có hồ bán nguyệt và hệ thống sông rạch gần như được giữ nguyên. Đó là những không gian trữ và thoát nước. "Trong quy hoạch, họ hiểu được thế đất trũng thấp, thế nước và quy hoạch không gian một cách hợp lý. Đó cũng là một cách sống thuận thiên mà gần đây chúng ta thường nói đến", ông nói.

7.150 tỉ đồng chống ngập tại TP.HCM: Vì sao chỉ giải quyết được 3/50 điểm?

Phân tích câu chuyện địa chất và thủy văn, TS Thiềm Quốc Tuấn - Trưởng khoa Địa chất và Khoáng sản (HCMUNRE) - chỉ ra: Trước khi hình thành khu đô thị kiểu mẫu Phú Mỹ Hưng ngày nay, nơi đó từng là vùng đầm lầy trũng thấp và có khả năng trữ nước cao. Thời đó, đỉnh triều cường trung bình là 1,35 m và cốt nền xây dựng cho khu vực này là 2 m. Đây là một trong những lý do giúp khu vực Phú Mỹ Hưng hiện nay vẫn an toàn trước triều cường. Tuy nhiên, nước không vào được khu vực đó thì tràn sang những nơi khác khiến ngập ngày càng nặng hơn. Xu hướng mực nước triều hiện nay đã lên đến 1,7 m và kỷ lục là 1,8 m. "Xu hướng sụt lún và mực nước triều cường ngày một cao khiến trong tương lai không xa, một số nơi ở khu Phú Mỹ Hưng cũng sẽ đối mặt với nguy cơ ngập", TS Thiềm Quốc Tuấn nhận định.

Theo các chuyên gia, TP.HCM đang đồng thời chịu tác động của nhiều rủi ro và tai biến thiên nhiên có quan hệ chặt chẽ với nhau như sụt lún mặt đất, mưa cực đoan, triều cường, nước biển dâng, suy giảm mực nước ngầm và quá trình đô thị hóa nhanh. Để giải một bài toán với nhiều mệnh đề phức tạp như vậy, điều quan trọng là cần chuyển từ cách tiếp cận "xử lý ngập khi ngập xảy ra" sang quan trắc liên tục, dự báo sớm và quản trị rủi ro dựa trên dữ liệu.

Nếu chúng ta có đầy đủ dữ liệu với độ chính xác cao, đồng nhất về cơ sở khoa học, đưa lên một nền tảng chung là GIS và phát triển bản đồ số dùng chung của TP.HCM thì khi đó không chỉ chống ngập mà là cơ sở quan trọng để xây dựng thành phố thông minh, nâng cao chất lượng sống cho người dân.

"KHÁM SỨC KHỎE" SIÊU ĐÔ THỊ TP.HCM THẾ NÀO?

TS Thiềm Quốc Tuấn nhìn nhận chống ngập cho một siêu đô thị như TP.HCM là bài toán phức tạp và cần có giải pháp tổng thể cùng sự phối hợp liên ngành bên cạnh sự kết hợp các giải pháp tại chỗ. "Chúng ta biết rằng việc tôn nền chống ngập nơi này, nước sẽ tràn sang nơi khác và gây ngập cục bộ. Thời gian qua, một trong những kinh nghiệm mà chúng tôi thí điểm khá thành công ở một số nơi là mô hình giếng thu nước. Khi có sự kết hợp của nhiều giải pháp thì hiệu quả chống ngập sẽ tốt hơn", chuyên gia này khuyến nghị.

Tại hội thảo, TS Nguyễn Thanh Huy, Viện KH-CN Luxembourg, và TSKH Hồ Tống Minh Định từ Viện INRAE (Pháp) trình bày về sử dụng công nghệ viễn thám để giám sát biến dạng bề mặt đô thị, hướng đến tích hợp sụt lún và ngập nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu và việc kết hợp các mô hình thủy văn thủy lực với dữ liệu vệ tinh. Việc kết nối những năng lực này mở ra khả năng hình thành một hệ sinh thái từ nghiên cứu đến dữ liệu và đưa ra mô hình tác động cũng như các dự báo và bản đồ cảnh báo, để từ đó cơ quan quản lý và cả người dân có thể sử dụng làm cơ sở tham khảo khi ra quyết định.

Các chuyên gia có cùng quan điểm giải quyết sụt lún và ngập lụt cuối cùng không chỉ là bài toán của viễn thám, địa kỹ thuật hay thủy văn mà đây là bài toán quản trị không gian đô thị. Thành phố cần biết không chỉ "đang lún bao nhiêu" mà phải trả lời được các câu hỏi: Lún và ngập ở đâu và vì sao? Trong 5, 10 hay 20 năm nữa sẽ như thế nào? Khi kết hợp với triều cường, mưa cực đoan và nước biển dâng, khu vực nào sẽ trở thành điểm rủi ro? Những quyết định về quy hoạch, hạ tầng, khai thác nước ngầm hay phát triển đô thị hôm nay sẽ làm thay đổi rủi ro đó ra sao?

Do đó, các kết quả viễn thám cần được kết nối với hạ tầng dữ liệu không gian, hệ thống quan trắc nước ngầm, bản sao số Digital Twin, GeoAI và các hệ thống hỗ trợ ra quyết định. Từ những bản đồ chuyên đề riêng lẻ, TP.HCM cần tiến đến hệ thống dữ liệu thống nhất, có khả năng cập nhật liên tục và phục vụ quản trị động. Đây cũng chính là sự chuyển dịch từ quản lý hiện tượng sang quản trị rủi ro; từ dữ liệu sang tri thức và từ quan sát quá khứ sang dự báo tương lai.

"Hiện nay, nhiều người khi ra đường đều mở bản đồ Google Maps lên để chọn đường ít kẹt xe mà đi. Vì sao Google lại xây dựng được một tiện ích cho người dùng đến mức tối giản như vậy? Vì họ có dữ liệu đủ nhiều và đủ tốt. Nếu chúng ta có đầy đủ dữ liệu với độ chính xác cao, đồng nhất về cơ sở khoa học, đưa lên một nền tảng chung là GIS và phát triển bản đồ số dùng chung của TP.HCM thì khi đó không chỉ chống ngập mà là cơ sở quan trọng để xây dựng thành phố thông minh, nâng cao chất lượng sống cho người dân", PGS-TS Lê Trung Chơn đề xuất. 

5 yếu tố gây sụt lún mặt đất ở TP.HCM

Điểm quan trọng trong chuỗi nghiên cứu của PGS-TS Lê Trung Chơn và các đồng sự không chỉ nằm ở việc xác định "nơi nào đang lún" mà tiến thêm một bước: tìm hiểu tại sao lún, lún sẽ tiếp tục như thế nào và lún kết hợp với ngập sẽ làm thay đổi mức độ rủi ro của đô thị ra sao.

Kết quả nghiên cứu chỉ ra có 5 nhóm nguyên nhân gây sụt lún đất ở TP.HCM. Thứ nhất là địa chất thủy văn với mức độ 0,53 mm/năm, tương đương tỷ lệ 53,44%. Thứ hai là tải trọng 0,14 mm/năm, tỷ lệ 27,23%. Thứ ba là thủy hệ 0,08 mm/năm, chiếm tỷ lệ 9,49%. Thứ tư là giao thông 0,04 mm/năm, tỷ lệ 5,23%. Thứ năm là lớp phủ 0,04 mm/năm, tỷ lệ 4,59%.

Việc mô hình hóa sụt lún khu vực TP.HCM nhằm hướng đến việc kết nối chuỗi dữ liệu InSAR dài hạn với các yếu tố tác động để phục vụ phân tích, dự báo và hỗ trợ ra quyết định.