“Mạnh vượt sức tưởng tượng”, “chưa từng có”, “vượt mọi thang đo” hay thậm chí “cấp độ Godzilla” là những cách giới khoa học mô tả El Niño hiện nay. Đáng chú ý, hiện tượng này đã trở thành đợt El Niño mạnh nhất từng ghi nhận dù còn vài tháng nữa mới được dự báo đạt đỉnh.
Lính cứu hỏa phun nước dập đám cháy rừng ở Ogan Ilir, tỉnh Nam Sumatra, Indonesia, tháng 8/2026. (Ảnh: Reuters)
Thúc đẩy bởi gió và nước
Nguyên nhân chính xác có thể cần thêm nhiều nghiên cứu, nhưng các nhà khoa học đã xác định hai yếu tố quan trọng góp phần tạo nên cường độ đặc biệt của El Niño lần này.
Yếu tố đầu tiên liên quan đến lượng nước ấm tích tụ ở phía tây Thái Bình Dương từ trước khi El Niño hình thành.
Trong thời kỳ La Niña, pha đối nghịch với El Niño, gió tín phong thổi từ đông sang tây dọc xích đạo Thái Bình Dương, đẩy nước bề mặt được Mặt Trời làm nóng về phía Australia và Indonesia.
Nước ấm tích tụ tại đây tạo thành một khu vực được gọi là “bể nước ấm”. Khối nước này có thể lớn đến mức khiến mực nước biển ở phía tây Thái Bình Dương cao hơn tới 20 cm.
Khi bể nước ấm càng lớn, hệ thống càng trở nên bất ổn. Nếu gió tín phong suy yếu hoặc đổi hướng, lượng nước nóng tích tụ sẽ tràn ngược về phía đông, khiến nhiệt độ bề mặt biển dọc xích đạo Thái Bình Dương tăng bất thường và hình thành El Niño.
Vì vậy, El Niño mạnh đến đâu phụ thuộc một phần vào lượng nước ấm đã tích tụ lớn và nóng đến mức nào, cũng như bao nhiêu trong số đó dịch chuyển sang phía đông Thái Bình Dương.
Nhà khoa học Michael McPhaden tại Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA), cho biết nhiệt độ của bể nước ấm đã tăng trong những thập kỷ gần đây do Trái Đất nóng lên.
Đến cuối năm 2025, lượng nhiệt ở phía tây Thái Bình Dương cao hơn nhiều so với bình thường, dù chưa phải mức cao nhất từng ghi nhận.
Hình minh họa hướng gió bề mặt và phân bổ nhiệt độ đại dương ở khu vực Thái Bình Dương. (Nguồn: Climate.gov)
Tuy nhiên, lượng nhiệt tích tụ này chưa đủ để lý giải tại sao El Niño hiện nay lại mạnh đến vậy. Theo ông McPhaden, yếu tố quan trọng thứ hai là hàng loạt đợt gió mạnh thổi về phía đông, góp phần đẩy khối nước nóng về phía Nam Mỹ.
Mỗi đợt gió tạo ra một vùng nước ấm phình xuống dưới bề mặt, gọi là sóng Kelvin, rồi di chuyển qua Thái Bình Dương trong khoảng 6-8 tuần.
Các sóng này làm lớp nước ấm ở phía đông Thái Bình Dương ngày càng dày, đồng thời đẩy ranh giới giữa nước ấm phía trên và nước lạnh phía dưới, hay tầng nhiệt, xuống sâu hơn.
“Tác động cộng dồn của những đợt gió tây mạnh liên tiếp và các sóng Kelvin đi kèm đã khiến tầng nhiệt ở phía đông Thái Bình Dương sâu xuống một cách bất thường”, nhà khoa học McPhaden nói. Tại một số khu vực, tầng nhiệt hiện sâu hơn bình thường trên 80 m.
Điều này đặc biệt quan trọng bởi tầng nhiệt càng sâu, nước lạnh phía dưới càng khó trồi lên bề mặt để làm mát đại dương. Thay vào đó, một lượng nước nóng rất lớn lan rộng trên mặt Thái Bình Dương, giải phóng lượng nhiệt khổng lồ vào khí quyển và tác động đến thời tiết trên toàn cầu.
Một trong những đợt gió mạnh hồi tháng 4 được thúc đẩy bởi ba xoáy thuận nhiệt đới xuất hiện gần như cùng lúc ở phía tây Thái Bình Dương. Do hướng quay của xoáy thuận ở hai phía xích đạo, phần gió gần xích đạo đều góp phần đẩy nước về phía đông.
“Gió tây thúc đẩy càng mạnh, El Niño càng dễ hình thành và tăng cường”, nhà khí tượng học Bob Henson cho biết. Ông từng dự báo những xoáy thuận này sẽ tiếp sức cho El Niño khi hiện tượng mới bắt đầu phát triển.
Gió mạnh góp phần làm tăng cường sức mạnh của đợt El Niño hiện tại. (Ảnh: CSU)
Biến đổi khí hậu có khiến El Niño mạnh hơn?
Các nhà khoa học hiện chưa thể khẳng định nóng lên toàn cầu khiến El Niño ngày càng mạnh. Theo nhà nghiên cứu Michael Mann tại Đại học Pennsylvania, đây vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải rõ ràng.
Một trong những nguyên nhân là số đợt El Niño và La Niña được quan sát trực tiếp trong thời hiện đại chưa đủ lớn để xác định xu hướng dài hạn. Các nhà khoa học đang sử dụng những dấu vết tự nhiên như san hô để tái dựng lịch sử El Niño trong nhiều thế kỷ, nhưng dữ liệu vẫn còn nhiều khoảng trống.
Các mô hình khí hậu cũng chưa thống nhất. Nhà nghiên cứu Michael Mann cho biết số mô hình dự báo El Niño mạnh hơn khi Trái Đất nóng lên gần tương đương số mô hình dự báo hiện tượng này sẽ yếu đi.
Tuy nhiên, điều rõ ràng hơn là một hành tinh nóng hơn có thể làm hậu quả của El Niño trở nên nghiêm trọng hơn. Nền nhiệt cao khiến đại dương ấm hơn, tăng bốc hơi và có thể góp phần làm các đợt mưa lũ trở nên dữ dội.
Trong khi đó, những khu vực chịu tác động khô hạn của El Niño có thể đối mặt với nhiệt độ cao hơn, hạn hán nghiêm trọng và nguy cơ cháy rừng lớn hơn.
Nhà nghiên cứu Micheal Mann cho rằng siêu El Niño hiện nay cũng sẽ tạo ra một đợt tăng đáng kể của nhiệt độ toàn cầu. Hiện tượng này phần nào cho thấy những gì thế giới có thể thường xuyên phải đối mặt trong tương lai nếu lượng khí nhà kính tiếp tục làm hành tinh nóng lên.