Chủ trì cuộc họp ngày 21/9 về cung ứng sách giáo khoa (SGK), rà soát chương trình, SGK phổ thông và chuẩn bị phục vụ đoàn giám sát chuyên đề thực hiện Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển GD-ĐT, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ về SGK, trước hết là bản quyền, theo tinh thần bản quyền SGK thuộc về Nhà nước. Khi Nhà nước giữ bản quyền và miễn phí SGK, cần giảm các khâu trung gian, qua đó giảm chi phí cho ngân sách nhà nước.
Nhà nước quản lý thống nhất có thể giúp giảm được các khâu trung gian
PGS Nguyễn Kim Hồng, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm TPHCM, Hiệu trưởng Trường ĐH Nguyễn Tất Thành, cho rằng nếu Nhà nước xác định giữ vai trò độc quyền trong việc biên soạn và cung cấp SGK thì việc bản quyền thuộc về Nhà nước là phù hợp.
“Trong trường hợp Nhà nước là người cung cấp SGK cho mọi học sinh thì việc Nhà nước quản lý thống nhất có thể giúp giảm được các khâu trung gian, qua đó giảm chi phí như yêu cầu đặt ra”, ông nói.
Tuy nhiên, PGS Nguyễn Kim Hồng cho rằng cần thận trọng và tính toán cụ thể hiệu quả của phương án này, thay vì chỉ nhìn vào việc cắt giảm các khâu trung gian.
Theo ông, nếu Nhà nước thực hiện toàn bộ quy trình, từ biên soạn, sản xuất đến phân phối SGK, thì bên cạnh bài toán ngân sách, cũng cần tính đến tác động đối với đội ngũ đang làm việc trong lĩnh vực xuất bản, phát hành SGK.
Một chuyên gia giáo dục khác cho rằng tình trạng thiếu SGK hiện nay chủ yếu tập trung ở các thành phố lớn như Hà Nội, TPHCM và có thể cả Đà Nẵng, trong khi tại nhiều tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa, vấn đề lớn hơn lại là khả năng chi trả của người dân. Vì vậy, không nên nhìn nhận tình trạng thiếu SGK như một vấn đề xảy ra trên phạm vi toàn quốc. Tuy nhiên, việc các doanh nghiệp dự báo nhu cầu để tổ chức in ấn, phát hành sách cũng cần được xem xét kỹ, bởi đây là khâu thuộc trách nhiệm của đơn vị xuất bản và phát hành.
Về bản quyền, ông cho rằng việc Nhà nước giữ bản quyền SGK thực tế không phải vấn đề mới. “Nhà nước giữ bản quyền SGK thì từ lâu nay vẫn vậy. Bộ GD-ĐT cũng đã ủy quyền cho các nhà xuất bản, trong đó có Nhà xuất bản Giáo dục, tổ chức in ấn, phát hành sách”, ông nói.
Theo vị này, điều người dân quan tâm cuối cùng ngoài việc được nhận bộ SGK “miễn phí”, cổng là sách có chất lượng, được sử dụng hiệu quả, có chi phí hợp lý và quan trọng là bảo đảm đủ sách cho học sinh. "Những yêu cầu này hoàn toàn có thể thực hiện được”, ông nhận định.
“Bộ đã cung cấp số liệu thống kê về học sinh toàn quốc, bản quyền cũng đã có, các doanh nghiệp được tổ chức in sách. Những việc còn lại là nhiệm vụ của các doanh nghiệp trong khâu sản xuất và cung ứng”, ông nói thêm.
Theo ông, trong trường hợp tạm thời thiếu sách bản giấy, việc khai thác SGK điện tử cũng là một giải pháp hỗ trợ. Nhà xuất bản Giáo dục đã cung cấp phiên bản SGK điện tử, do đó có thể sử dụng trong thời gian chờ sách in được cung ứng đầy đủ. “Với những phần cần thiết, phụ huynh hoặc nhà trường có thể in ra để học sinh sử dụng tạm thời”, ông đề xuất.
Chính sách rõ, dự báo đúng, sách đến đúng hạn
TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT), cho rằng chủ trương Nhà nước đầu tư ngân sách cung cấp SGK miễn phí cho học sinh, đặc biệt ở vùng khó khăn, có ý nghĩa thiết thực. Tuy nhiên, để chính sách đạt hiệu quả, điều quan trọng trước hết là phải xác định rõ lộ trình và đối tượng thụ hưởng.
“Khâu cần nhất là thông tin về nhu cầu SGK. Nhưng thông tin ấy phụ thuộc trước hết vào sự rõ ràng của chính sách: Năm học nào bắt đầu cấp miễn phí? Cấp cho ai? Mỗi học sinh được cấp những sách gì, số lượng bao nhiêu? Nếu những vấn đề này chưa rõ thì rất khó lập kế hoạch cung ứng và bố trí ngân sách chính xác”, ông Vinh nói.
Theo ông Vinh, khi chính sách đã rõ, cần thống kê nhu cầu theo địa phương, khối lớp; tính toán số sách cấp mới, số có thể tái sử dụng và lượng dự phòng. Dữ liệu phải được cập nhật kịp thời, nhất là khi việc sắp xếp, sáp nhập trường học làm thay đổi quy mô học sinh.
Về biên soạn, Nhà nước có thể chủ trì hoặc lựa chọn đơn vị thực hiện, chi trả chi phí và thỏa thuận rõ quyền sử dụng, khai thác tác phẩm. Khi đã đầu tư kinh phí, Nhà nước cần bảo đảm có đủ quyền để tổ chức in ấn, phát hành lâu dài, tránh phát sinh chi phí bản quyền không cần thiết.
Ông Vinh nhấn mạnh cần tách bạch khâu biên soạn với in ấn, phát hành; tổ chức lựa chọn nhà thầu công khai, cạnh tranh theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, muốn đấu thầu hiệu quả phải có thông tin nhu cầu đáng tin cậy ngay từ đầu. Doanh nghiệp cần biết số lượng sách, địa bàn cung ứng, tiến độ giao hàng và điều kiện thanh toán để tính toán chi phí, quyết định tham gia. Nếu nhu cầu mơ hồ, việc thu hút các nhà xuất bản và doanh nghiệp đủ năng lực tham gia dự thầu sẽ khó khăn, làm giảm tính cạnh tranh và tăng nguy cơ chậm sách.
Một khâu không thể xem nhẹ là truyền thông chính sách. Phụ huynh cần được thông tin cụ thể năm học nào bắt đầu cấp sách miễn phí, đối tượng nào được hưởng và thời điểm nhận sách. Cần tránh tình trạng phụ huynh tưởng rằng tất cả học sinh đều được cấp sách miễn phí ngay trong năm học này nên không chủ động mua sách, khiến con em mình thiếu sách khi vào năm học mới.
“Việc sử dụng nguồn ngân sách lớn dành cho sách giáo khoa phải được quản lý minh bạch, tránh lãng phí, độc quyền và tiêu cực. Chính sách phải rõ trước khi lập kế hoạch, thông tin phải đến phụ huynh trước khi năm học bắt đầu. Mục tiêu cuối cùng là học sinh thuộc diện thụ hưởng được nhận đủ sách, đúng hạn, không để việc học bị gián đoạn vì thiếu sách”, ông Vinh nhấn mạnh.