Bên cạnh tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm, việc ứng dụng khoa học-công nghệ được kỳ vọng cung cấp thêm công cụ nhận diện sâm Ngọc Linh, góp phần kiểm soát thị trường dược liệu.
Nhận diện sâm Ngọc Linh bằng chỉ thị phân tử ssr
Sâm Ngọc Linh là loài cây dược liệu quý, có giá trị cao về khoa học và kinh tế. Tuy nhiên, việc phân biệt sâm Ngọc Linh với các loài có hình thái tương tự vẫn là thách thức đối với công tác quản lý chất lượng, bảo vệ chỉ dẫn địa lý và quyền lợi người tiêu dùng.
Theo thống kê, ba năm qua, tỉnh Quảng Ngãi đã xử lý 7 vụ vi phạm liên quan quyền sở hữu công nghiệp, chỉ dẫn địa lý và kinh doanh sản phẩm từ sâm Ngọc Linh không rõ nguồn gốc, xuất xứ. Thực tế này cho thấy sự cần thiết đưa ra các phương pháp khoa học có độ tin cậy cao, hỗ trợ nhận diện và kiểm tra tính xác thực của sản phẩm.
Từ yêu cầu thực tiễn, Trung tâm Ươm tạo công nghệ thuộc Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp đã nghiên cứu, thử nghiệm phương pháp phân tích dấu ấn sinh học phân tử bằng chỉ thị SSR trên sâm Ngọc Linh. Nghiên cứu hướng đến xây dựng quy trình chuẩn hóa để phân biệt sâm Ngọc Linh với các loài có hình thái tương tự, như sâm Langbiang, sâm Lai Châu, tam thất hoàng, vũ diệp...
Theo Quyền Giám đốc Trung tâm Ươm tạo công nghệ Đinh Xuân Tú, phương pháp được thử nghiệm độc lập trên hai loại mẫu là rễ củ và lá. Quy trình gồm sàng lọc, xác định các đặc điểm phân tử dùng để phân biệt sâm Ngọc Linh với sâm Langbiang, sau đó xử lý mẫu bằng enzyme.
“Phương pháp kiểm nghiệm này có thể áp dụng để giám định các sản phẩm qua chế biến phức tạp như sâm lá, cao sâm hay sinh khối chiết xuất, qua đó giải quyết triệt để vấn đề định danh, phân biệt sâm Ngọc Linh với các loài sâm khác”, Quyền Giám đốc Trung tâm Ươm tạo công nghệ Đinh Xuân Tú khẳng định.
Kết quả nghiên cứu thử nghiệm mở ra hướng ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử trong nhận diện sâm Ngọc Linh. Nếu tiếp tục được hoàn thiện, đánh giá và chuẩn hóa, phương pháp này có thể hỗ trợ cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hộ kinh doanh và người trồng sâm phân biệt, xác thực sản phẩm.
Là người tham gia công tác quản lý, kiểm soát hàng hóa và sản phẩm dược liệu nhiều năm, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ và Tổng hợp, Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Quảng Ngãi Ngụy Đình Phúc cho rằng, nghiên cứu, nhân rộng các phương pháp khoa học để nhận diện sâm Ngọc Linh là yêu cầu cần thiết. Đây sẽ là cơ sở để hỗ trợ lực lượng chức năng phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm về sở hữu công nghiệp, chỉ dẫn địa lý và kinh doanh hàng giả.
“Các phương pháp kiểm định sâm Ngọc Linh hiện nay có thể đòi hỏi nhiều thời gian và kinh phí. Nếu được hoàn thiện, chứng minh độ tin cậy và có chi phí phù hợp, phương pháp SSR sẽ là một giải pháp hiệu quả giúp cơ quan chức năng kiểm soát thị trường dược liệu, hoạt động mua bán và chế biến sản phẩm từ sâm Ngọc Linh”, ông Ngụy Đình Phúc nhấn mạnh.
Nhiều phương pháp nhận diện dược liệu quý
Khu vực phía tây tỉnh Quảng Ngãi nằm ở sườn đông dãy Trường Sơn, có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp để phát triển nhiều loại dược liệu quý, trong đó có sâm Ngọc Linh. Toàn tỉnh hiện có khoảng 3.000 ha rừng trồng sâm Ngọc Linh, tập trung chủ yếu tại các xã Xốp, Ngọc Linh, Măng Ri và Tu Mơ Rông.
Cùng với phát triển vùng nguyên liệu, việc nghiên cứu các phương pháp nhận diện sâm Ngọc Linh được các nhà khoa học và doanh nghiệp quan tâm nhằm phục vụ bảo tồn và quản lý chất lượng loài dược liệu đặc hữu này. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Kế Long, Phó Tổng Giám đốc Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, hiện có nhiều phương pháp phân biệt sâm Ngọc Linh với các loài sâm khác, trong đó có nhận diện qua hình thái, phân tích ADN, xác định thành phần saponin và các chỉ tiêu hóa sinh. Mỗi phương pháp có ưu điểm, hạn chế riêng, tùy thuộc mục đích kiểm tra, loại mẫu và điều kiện triển khai.
Nhận diện qua hình thái chủ yếu dựa vào đặc điểm bên ngoài, đòi hỏi kiến thức, kinh nghiệm của người kiểm tra. Với những mẫu đã qua chế biến, phân biệt bằng mắt thường càng khó khăn. Trong khi đó, phân tích ADN và thành phần hóa học có thể cung cấp căn cứ khoa học để xác định đặc điểm mẫu, nhưng đòi hỏi trang thiết bị và kinh phí phù hợp. Vì vậy, bài toán đặt ra không chỉ là tìm phương pháp có độ tin cậy cao, mà còn phải đạt được mức ứng dụng phù hợp với điều kiện thực tế.
Nghiên cứu, ứng dụng khoa học-công nghệ vì thế có ý nghĩa quan trọng đối với công tác định danh, quản lý và kiểm soát chất lượng. Các công cụ nhận diện có độ tin cậy cao sẽ hỗ trợ cơ quan chức năng xác minh dấu hiệu vi phạm, đồng thời giúp doanh nghiệp và người trồng sâm bảo vệ sản phẩm, uy tín trên thị trường.
Tại các xã Măng Ri, Ngọc Linh và Tu Mơ Rông, sâm Ngọc Linh đang mở ra hướng sinh kế có giá trị cho người dân miền núi. Tuy nhiên, giá trị kinh tế cao của loài dược liệu này cũng đặt ra yêu cầu bảo vệ chặt chẽ nguồn giống, vùng trồng và tính xác thực của sản phẩm lưu thông trên thị trường.
Bí thư Đảng ủy xã Măng Ri Võ Sỹ Chung cho biết, địa phương xác định phát triển vùng trồng sâm Ngọc Linh là một trong những hướng đi quan trọng để thúc đẩy kinh tế-xã hội trong giai đoạn mới. Vì vậy, các nghiên cứu khoa học và phương pháp nhận diện sâm Ngọc Linh có ý nghĩa thiết thực đối với công tác quản lý vùng trồng, bảo vệ quyền lợi của người sản xuất và nâng cao hiệu quả phát triển dược liệu.
Bài và ảnh: ĐÔNG HUYỀN