Việc phát hiện người dân mắc COPD sớm tại cộng đồng còn nhiều khoảng trống - Ảnh: XUÂN MAI
Nhiều người bệnh bị bỏ sót, dự báo tiếp tục tăng
Theo tài liệu “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính” ban hành tháng 7 năm 2026 của Bộ Y tế, COPD là bệnh hô hấp phổ biến có thể phòng ngừa và điều trị được.
Đây là bệnh lý không đồng nhất, đặc trưng bởi các triệu chứng hô hấp mạn tính (khó thở, ho, khạc đờm) và các đợt cấp do tình trạng bất thường của đường thở (viêm phế quản, viêm tiểu phế quản) và/hoặc phế nang.
Tại lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) toàn cầu năm 2025, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương - thông tin COPD là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên toàn cầu, trong đó gần 90% số ca tử vong do COPD ở người dưới 70 tuổi xảy ra tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình.
Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây ghi nhận tỉ lệ mắc COPD ở người 40 tuổi trở lên là 4,2% . Với xu hướng gia tăng tỉ lệ hút thuốc lá tại các nước đang phát triển và quá trình già hóa dân số, tỉ lệ mắc COPD được dự báo sẽ tiếp tục tăng trong những năm tới.
Trao đổi với Tuổi Trẻ, PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc - Chủ tịch Hội Hô hấp TP.HCM, Phó Chủ tịch Hội Phổi Việt Nam - cho biết bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) vẫn là một trong những bệnh hô hấp phổ biến, là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu (chỉ sau các bệnh lý tim mạch và mạch máu não).
Đáng lo ngại, một tỉ lệ đáng kể người mắc COPD giai đoạn sớm chưa được chẩn đoán và chưa tiếp cận cơ sở y tế.
Ở giai đoạn khởi phát, bệnh COPD thường chỉ biểu hiện qua những đợt ho khan hoặc ho khạc đờm mờ nhạt. Chính vì vậy, nhiều người thường chủ quan cho rằng đây là phản ứng bình thường do hút thuốc lá hoặc cảm cúm thông thường.
Thay vì đi khám, người bệnh có thói quen tự mua thuốc, thậm chí tự ý dùng kháng sinh. Khi triệu chứng tạm thuyên giảm, họ ngưng thuốc nhưng vẫn tiếp tục hút thuốc lá. Hệ quả là bệnh không được kiểm soát mà vẫn tiếp tục tiến triển âm thầm, gây ra tắc nghẽn đường thở dai dẳng và bệnh lý trở nên nặng nề.
“Chính điều này khiến nhiều trường hợp COPD bị bỏ sót trong cộng đồng. Đến khi người bệnh khó thở nhiều, thường xuyên có đợt cấp hoặc phải nhập viện thì bệnh đã ở giai đoạn muộn, việc điều trị phức tạp và tốn kém hơn”, PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc nói.
Tầm soát COPD không thể làm theo đợt, cần chiến lược dài hạn
Từ năm 2015, công tác phòng, chống COPD đã được đưa vào trong Chiến lược quốc gia phòng, chống bệnh không lây nhiễm.
Tính đến năm 2024, cả nước có hơn 300 phòng quản lý ngoại trú COPD và hen phế quản; gần 3.000 trạm y tế xã, phường triển khai hoạt động dự phòng và phát hiện sớm COPD và hen phế quản; gần 700.000 người bệnh đang được quản lý tại các cơ sở y tế.
Tuy nhiên, theo PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc, thách thức lớn hiện nay là nhiều người mắc COPD ở giai đoạn sớm vẫn chưa được phát hiện, tiếp tục hút thuốc lá và chưa được tiếp cận điều trị đúng tại cơ sở y tế.
Mặc dù COPD đã được đưa vào Chiến lược quốc gia phòng, chống bệnh không lây nhiễm, hoạt động sàng lọc tại tuyến cơ sở trên thực tế vẫn chủ yếu được triển khai theo từng chương trình, từng đợt. Khi chương trình kết thúc, hoạt động tầm soát cũng dừng lại, chưa trở thành hoạt động thường quy, liên tục và được triển khai rộng khắp.
“Muốn phát hiện sớm COPD, cần có một chiến lược dài hạn để chủ động tiếp cận những người hút thuốc lá có triệu chứng ho kéo dài và các nhóm nguy cơ, từ đó tầm soát và phát hiện bệnh ngay từ giai đoạn đầu”, PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc nói.
Theo PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc, việc tầm soát COPD không quá phức tạp. Bên cạnh khai thác triệu chứng và tiền sử hút thuốc, các phương tiện quan trọnggiúp bác sĩ đánh giá, phát hiện và chẩn đoán bệnh.
Trong đó, hô hấp ký là xét nghiệm thiết yếu để xác nhận COPD. X-quang ngực có thể được chỉ định nhằm đánh giá bệnh phối hợp, biến chứng hoặc chẩn đoán phân biệt.
Để đưa chiến lược quốc gia vào thực tiễn, theo PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc, cần chuyển từ các chương trình tầm soát ngắn hạn sang một chương trình dài hạn, được duy trì thường xuyên và mở rộng độ bao phủ.
Trước hết, cần xây dựng quy trình tầm soát COPD thường quy tại tuyến y tế cơ sở, tập trung vào những người có nguy cơ cao như người từ khoảng 40 tuổi, có tiền sử hút thuốc lá hoặc xuất hiện các triệu chứng hô hấp kéo dài như ho, khạc đờm hay khó thở khi gắng sức, khi leo cầu thang hay tập thể dục...
Song song đó, cần mở rộng địa bàn tiếp cận để tìm kiếm những người có nguy cơ nhưng chưa được chẩn đoán; tăng cường truyền thông giúp người dân nhận biết các dấu hiệu sớm của COPD, hiểu rõ tác hại của thuốc lá chủ động và thụ động, hạn chế tình trạng tự mua thuốc điều trị tại nhà.
Một yếu tố quan trọng khác là bảo đảm nguồn lực cho tuyến cơ sở, bao gồm ngân sách, nhân lực và trang thiết bị, đặc biệt là máy đo chức năng hô hấp. Khi tuyến cơ sở có đủ điều kiện thực hiện tầm soát, người bệnh có thể được phát hiện sớm và chuyển đến cơ sở chuyên khoa khi cần thiết.
"Chúng ta cần một chiến lược dài hạn trong việc tiếp cận những người hút thuốc lá bị ho kéo dài, nhằm tầm soát và phát hiện sớm COPD ngay từ giai đoạn đầu. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều trị, tối ưu chi phí, giảm tỉ lệ nhập viện và tỉ lệ tử vong", PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc kết luận.
Hút thuốc lá ngay trong khuôn viên bệnh viện dù có quy định cấm - Ảnh: XUÂN MAI
Ai có nguy cơ mắc COPD?
PGS.TS.BS Trần Văn Ngọc nhấn mạnh COPD có mối liên hệ chặt chẽ với hút thuốc lá. Nếu tỉ lệ hút thuốc trong cộng đồng không giảm thì gánh nặng COPD cũng khó giảm.
Do đó cần chủ động tiếp cận những nhóm có nguy cơ cao, đặc biệt là người từ khoảng 40 tuổi trở lên có tiền sử hút thuốc, những người có tình trạng ho kéo dài, thường xuyên khạc đờm hoặc liên tục mắc các đợt cảm cúm, viêm đường hô hấp tái đi tái lại.
Tuy nhiên, nguy cơ không chỉ đến từ việc trực tiếp hút thuốc. Khói thuốc thụ động đặc biệt có hại cho trẻ em và phụ nữ mang thai, đồng thời ảnh hưởng đến sự phát triển và sức khỏe phổi lâu dài.
Tương tự, việc thường xuyên tiếp xúc với ô nhiễm không khí, bụi, khói hoặc hóa chất trong môi trường làm việc cũng là yếu tố cần lưu ý. Đây là nhóm phơi nhiễm thường gặp ở công nhân xây dựng, thợ mỏ, thợ sơn, thợ mộc…
Ở người trưởng thành có triệu chứng hô hấp và/hoặc có yếu tố phơi nhiễm nguy cơ phù hợp, bác sĩ có thể đánh giá nguy cơ COPD bằng hô hấp ký khi cần thiết để hỗ trợ chẩn đoán và quản lý bệnh.
22 triệu người Việt có bệnh mạn tính, tăng huyết áp dẫn đầu nhóm bệnh lýHiện có khoảng 22 triệu người Việt Nam từ 18 - 69 tuổi mắc bệnh mạn tính, dẫn đầu là tăng huyết áp, tiếp đến là đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) và ung thư.