Những 'điểm gặp gỡ' quan trọng trong quan hệ Việt - Nhật

Ngày 8-11, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân đến Tokyo, bắt đầu chuyến thăm đầu tiên đến Nhật Bản trên cương vị mới. Câu hỏi đặt ra không chỉ là hai nước sẽ ký thêm những văn kiện gì, mà là hai nước sẽ cùng nhau tạo ra những giá trị mới nào trong bối cảnh khu vực và thế giới hiện tại.

Từ bề dày lịch sử đến điểm gặp tự chủ

Sự gặp gỡ của Việt Nam và Nhật Bản đã có từ thế kỷ 16, khi các thương gia Nhật Bản đến Hội An.

Trên thực tế, khi nói với Tuổi Trẻ, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nhật Bản Hamada Kazuyuki thậm chí còn tin rằng mối duyên giữa hai nước còn xa hơn, khi sự kiên cường của Đại Việt vào thế kỷ 13 đã giúp Nhật Bản tránh được cuộc xâm lược thứ ba của quân Mông Nguyên. 

Ngày nay, theo ông Hamada, Việt Nam là một trong những đối tác tin cậy nhất của Nhật Bản, có vị trí và tầm quan trọng hàng đầu, ngang với các cường quốc khác trong chính sách đối ngoại của Tokyo.

Còn với ông Nishizawa Toshiro - nghiên cứu viên cao cấp Trường Chính sách công thuộc Đại học Tokyo, Việt Nam hôm nay đã khác so với cách đây 23 năm, khi hai nước thiết lập một cơ chế để đối thoại chính sách và cải thiện môi trường đầu tư. Sau hơn hai thập kỷ, Việt Nam đã có sự phát triển vượt bậc về năng lực và có quan hệ rộng mở với nhiều đối tác.

Việc hai bên nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2023 tạo khuôn khổ rộng hơn cho hợp tác ngày càng mang tính hai chiều, bình đẳng, với lợi ích đan xen. Trên nền tảng ấy, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng hợp tác mà còn tăng độ dày và chiều sâu.

Chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, theo Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản Phạm Quang Hiệu, diễn ra vào thời điểm cả hai nước đang đứng trước những yêu cầu phát triển mới.

Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hướng tới hai mục tiêu phát triển 100 năm vào năm 2030 và năm 2045. Nhật Bản cũng đang thúc đẩy những động lực tăng trưởng mới, gắn phát triển kinh tế với khoa học - công nghệ, nâng cao sức mạnh quốc gia và khôi phục vị thế dẫn đầu trong các lĩnh vực kinh tế, công nghệ then chốt.

"Điểm gặp gỡ quan trọng", theo ông Phạm Quang Hiệu, là cả hai nước đều coi khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố quyết định đối với sự phát triển trong tương lai.

Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, vốn, nền tảng công nghiệp và kinh nghiệm quản trị. Việt Nam có nguồn nhân lực, thị trường năng động và khát vọng phát triển mạnh mẽ. "Đây là thời điểm thuận lợi để hai nước chuyển những thế mạnh bổ trợ thành năng lực cùng phát triển", Đại sứ Phạm Quang Hiệu khẳng định.

Một điểm gặp gỡ khác của hai nước trong giai đoạn mới, theo giới quan sát, nằm ở khái niệm tự chủ. 

Đại sứ Phạm Quang Hiệu xác định hợp tác "nâng cao năng lực tự chủ chiến lược và tự cường của mỗi nước" là một trong năm nội dung lớn của chuyến thăm.

• 

  Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Việt Nam - Nhật Bản đồng hành, đồng kiến tạo, tự chủ chiến lượcĐỌC NGAY

Tự chủ chiến lược, theo cách nhìn của Việt Nam, là khả năng tự lựa chọn con đường phát triển và đủ sức hiện thực hóa lựa chọn ấy. Năng lực này được bồi đắp từ nội lực vững mạnh, từ sự đồng thuận của nhân dân và từ những quan hệ quốc tế sâu rộng, ổn định.

Phía Nhật Bản cũng đặt khái niệm này ở vị trí trung tâm. Ngoại trưởng Nhật Bản Motegi Toshimitsu cho biết việc nâng cao "tính tự chủ và khả năng chống chịu của Nhật Bản và Việt Nam trên mọi phương diện bao gồm kinh tế" là một trong những định hướng trụ cột của "Tầm nhìn Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở" (FOIP).

Để tăng cường năng lực tự chủ, tự cường Nhật Bản và Việt Nam trên mọi phương diện bao gồm kinh tế, Tokyo mong muốn mở rộng hơn nữa phạm vi hợp tác với Việt Nam trong các lĩnh vực như củng cố chuỗi cung ứng bao gồm các khoáng sản quan trọng, AI, chất bán dẫn và vũ trụ.

Từ góc độ của nhà phân tích, ông Nishizawa tin rằng đây là một điểm gặp nữa, cho phép hai bên mở rộng các lựa chọn chiến lược trong phát triển đất nước. Theo ông, hai nước có hai tính toán chiến lược bổ trợ cho nhau. Nhật Bản quan tâm đến an ninh kinh tế và đa dạng hóa chuỗi cung ứng, trong khi Việt Nam kiên định đường lối độc lập, tự chủ, đa dạng hóa, đa phương hóa.

"Nhật Bản không yêu cầu Việt Nam phải chọn lựa giữa các đối tác chiến lược, và Việt Nam cũng không cần Nhật Bản chỉ để bổ sung thêm một khuôn khổ ngoại giao mới. Điều cả hai bên thực sự cần là một quan hệ đối tác giúp mở rộng không gian linh hoạt cho mỗi quốc gia, đồng thời mang lại những giá trị kinh tế hữu hình", ông Nishizawa viết trên tạp chí The Diplomat.

Đồng kiến tạo, cùng có lợi

Khi cả hai cùng đứng trước những yêu cầu mới, hợp tác cũng chuyển sang một chất lượng mới. Thế giới nhiều bất định, song nói như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong cuộc phỏng vấn với Đài NHK, Việt Nam không thể đợi thế giới hết bất định rồi mới phát triển, mà phải chủ động tạo dựng điều kiện để tiến lên ngay trong môi trường nhiều biến động.

"Tầm nhìn mới sẽ là đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, tự chủ chiến lược, hợp tác hiệu quả, cùng có lợi, vì cuộc sống của người dân, người lao động", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh. Tầm nhìn ấy gợi mở chiều sâu của chuyến thăm: phát huy những gì đã cùng gây dựng để mỗi nước vững vàng hơn trong một môi trường quốc tế nhiều biến động.

Điểm khác của đồng kiến tạo nằm ở mức độ tham gia của hai bên vào quá trình tạo ra giá trị, chứ không chỉ ở cách gọi mới cho hợp tác thương mại và đầu tư. 

Với Việt Nam, thu hút nguồn lực cần đi cùng nâng năng lực doanh nghiệp, nghiên cứu và làm chủ công nghệ. Với Nhật Bản, hợp tác với một đối tác có cơ sở sản xuất, nguồn nhân lực và thị trường đang phát triển cho phép duy trì và khôi phục vị thế, thế mạnh về công nghiệp, công nghệ và vốn.

Theo giới quan sát, an ninh năng lượng và chuyển đổi xanh là lĩnh vực nhiều khả năng sớm có kết quả nhất. Nhật Bản cần nguồn cung năng lượng ổn định trước những biến động bên ngoài. Ở chiều ngược lại, Việt Nam cần nguồn điện bền vững cho tăng trưởng và cho mục tiêu phát thải ròng bằng 0.

Theo Ngoại trưởng Motegi, cạnh tranh gay gắt về công nghệ mới nổi và nguồn tài nguyên đang gia tăng những thách thức về an ninh kinh tế, an ninh năng lượng và an ninh lương thực. Đây là những bài toán mới Nhật Bản đang đối mặt, đồng thời là những vấn đề hai nước cần cùng ứng phó.

"Tôi tin rằng trong chuyến thăm Nhật Bản lần này của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, hợp tác trong lĩnh vực an ninh kinh tế cũng sẽ là một trong những thành quả nổi bật của chuyến thăm", ông Motegi nói trong cuộc phỏng vấn với TTXVN.

Nhắc lại an ninh kinh tế là một trong các nội dung trọng tâm được Chính phủ của Thủ tướng Takaichi Sanae thúc đẩy trong quan hệ với Việt Nam, Ngoại trưởng Nhật Bản cũng chia sẻ an ninh năng lượng là một trong những vấn đề cấp bách hàng đầu, nhất là với tình hình Trung Đông hiện nay.

Nhật Bản sẽ thúc đẩy cụ thể hóa các dự án hợp tác trong khuôn khổ sáng kiến mới được triển khai mang tên "POWERR Asia", nhằm tăng cường hệ thống cung ứng năng lượng, đa dạng hóa nguồn năng lượng và nâng cao trình độ phát triển công nghiệp tại Việt Nam và các quốc gia khác ở châu Á. Thông qua Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng 0 (AZEC), Nhật Bản sẽ đẩy mạnh hợp tác với trọng tâm là cải thiện sức chống chịu của nền kinh tế và hệ thống năng lượng.

Trong khi đó, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo được tin sẽ là nơi tinh thần đồng kiến tạo được thể hiện rõ nhất.

"Điều chúng tôi hướng tới là hai nước cùng nghiên cứu, cùng sản xuất và cùng phát triển trong chuỗi giá trị", Đại sứ Phạm Quang Hiệu chia sẻ và nhấn mạnh Việt Nam mong muốn thúc đẩy những chương trình cụ thể về nghiên cứu chung, chuyển giao và làm chủ công nghệ, đào tạo chuyên gia, kỹ sư; tăng cường kết nối doanh nghiệp với các trường đại học, viện nghiên cứu.

Theo Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki, trong lĩnh vực bán dẫn, hiện hai nước đang triển khai các dự án hợp tác giữa 5 cặp trường đại học, bao gồm nghiên cứu chung giữa các trường và đào tạo nghiên cứu sinh tiến sĩ Việt Nam tại Nhật Bản. Ngoài các dự án hiện tại, trong chuyến thăm lần này, hai nước dự kiến sẽ công bố thêm 6 đề tài nghiên cứu chung mới.

Nhật Bản đặt mục tiêu đào tạo tổng cộng 250 tiến sĩ ngành bán dẫn cho Việt Nam. Được biết, phía Việt Nam đã bày tỏ mong muốn hợp tác đào tạo tiến sĩ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI).

Với AI, ông Ito cho biết Nhật Bản đang cân nhắc mở rộng NEXUS, sáng kiến thúc đẩy hợp tác khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, sang lĩnh vực này. Một hướng hỗ trợ khác được Tokyo dự định triển khai thông qua Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) là khoản vay chương trình giúp Việt Nam hoàn thiện chính sách, cơ chế về AI.

Có thể thấy, một Việt Nam tự chủ hơn về năng lượng, công nghệ và chuỗi cung ứng sẽ là đối tác vững vàng hơn của Nhật Bản. Một Nhật Bản tự cường cũng là người bạn tin cậy hơn của Việt Nam.

Hợp tác bình đẳng không đòi hỏi hai bên giống nhau về quy mô hay trình độ. Điều quan trọng là cùng xác định ưu tiên, tôn trọng lợi ích và lựa chọn của nhau, cùng đóng góp vào kết quả chung. Sự khác biệt về thế mạnh chính là cơ sở để hợp tác, còn lợi ích chung là điều kiện để hợp tác bền vững.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định thông điệp đồng hành, đồng kiến tạo và tự chủ chiến lược trong hợp tác Việt Nam - Nhật Bản khi trả lời phỏng vấn Đài NHK.