Những hiện vật đặc biệt trong lịch sử 145 năm Đường sắt Việt Nam - Tiền Phong

Từ bộ bàn ghế Chủ tịch Hồ Chí Minh từng sử dụng, đầu máy hơi nước có tuổi đời gần một thế kỷ đến những thiết bị liên lạc trong chiến tranh, Khu truyền thống Đường sắt Việt Nam và thế giới, tại Nhà máy Xe lửa Gia Lâm lưu giữ dấu ấn 145 năm hình thành, phát triển của ngành và những cống hiến thầm lặng...

Nằm trong khuôn viên Nhà máy Xe lửa Gia Lâm (Hà Nội), Khu truyền thống Đường sắt Việt Nam tái hiện chặng đường 145 năm hình thành, phát triển của ngành.

Nổi bật trong khu trưng bày là bộ bàn ghế nguyên bản Chủ tịch Hồ Chí Minh từng sử dụng tại ga Hải Phòng ngày 21/10/1946. Bên cạnh đó là bản sao bức thư Người gửi Giám đốc Sở Hỏa xa Việt Nam ngày 18/11/1946, với lời căn dặn: “Công việc hỏa xa là một công việc quan trọng trong sự kiến thiết nước nhà”.

Đầu máy hơi nước 131- 402 là một trong những hiện vật nổi bật tại khuôn viên trưng bày. Thuộc dòng JNR Class C12, được sản xuất tại Nhật Bản trong giai đoạn 1932-1947, đầu máy được đưa về Việt Nam qua viện trợ của Trung Quốc vào những năm 1961-1963. Năm 1985, tổ lái đầu máy được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động nhờ thành tích phục vụ vận tải trong những năm tháng chiến tranh và khó khăn. Sau gần một thế kỷ, đầu máy vẫn giữ được hình dáng khá nguyên vẹn.

Đặc biệt, không gian trưng bày giới thiệu tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt, dài khoảng 84 km, được xây dựng từ năm 1908 đến năm 1932. Tuyến từng nổi tiếng với hệ thống đường ray răng cưa kiểu Abt để tàu có thể vượt qua địa hình đèo dốc và năm hầm xuyên núi - thời điểm đó công nghệ này trên thế giới chỉ có Thụy Sĩ và Việt Nam sở hữu. Hiện khoảng 6,7 km đường sắt từ ga Đà Lạt đến Trại Mát được khôi phục, phục vụ khách du lịch.

Hình ảnh chiếc điện thoại từ thạch xách tay (hay còn gọi là điện thoại cảm ứng điện từ quay tay) gợi nhớ thời kỳ liên lạc còn nhiều khó khăn của nhân viên tuần đường và kỹ thuật viên thông tin tín hiệu thế kỷ 20. Thiết bị có cơ chế quay tay để phát tín hiệu, giúp nhân viên tuần đường kết nối với nhà ga khi phát hiện sự cố, yêu cầu dừng tàu khẩn cấp, góp phần bảo đảm an toàn chạy tàu.

Bên cạnh điện thoại từ thạch là máy thẻ đường có xuất xứ từ nước Anh, được sử dụng vào đầu thế kỷ 20. Với nguyên tắc chỉ cấp một thẻ đường cho mỗi lượt tàu vào khu đường đơn, thiết bị giúp kiểm soát hoạt động chạy tàu khi công nghệ thông tin chưa phát triển.

Ngoài ray tàu, thiết bị, khu trưng bày còn có các mẫu trang phục ngành Hỏa xa được phục dựng theo nguyên mẫu quy định tại Sắc lệnh 109 ngày 18/6/1946. Từ mũ, phù hiệu đến cấp hiệu, từng chi tiết tái hiện hình ảnh đội ngũ nhân viên đường sắt trong những năm đầu xây dựng chính quyền và thời kỳ kháng chiến.

Những bộ trang phục mang chất liệu kaki, gam màu kem sáng, lấy cảm hứng từ trang phục của đội ngũ nhân viên hỏa xa trong những năm đầu của nước Việt Nam mới. Đầu năm 2026, Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam đã phục dựng thành công những bộ trang phục này để phục vụ hoạt động kỷ niệm và trưng bày tại một số ga du lịch.

Nhìn những hiện vật và mô hình phục dựng của ngành đường sắt, ông Trần Mạnh Trung - nguyên Bí thư Đảng ủy, nguyên Phó Giám đốc Nhà máy Xe lửa Gia Lâm (nghỉ hưu năm 1997) cho biết năm 1964, khi không quân Mỹ bắt đầu đánh phá miền Bắc ác liệt, ông cùng đồng đội trong mảng đầu máy toa xe đã bắt tay vào thiết kế xe P (toa xe chở dầu).

Theo ông Trung, đến năm 1972, đợt đánh phá đạt đỉnh điểm ác liệt khiến nhà cửa, xưởng máy tan nát. Do thiết bị máy móc nặng nề khó di chuyển sơ tán lên chiến khu, cán bộ công nhân viên phải chọn giải pháp là ban ngày đi sơ tán tránh bom, đêm đến lại lặng lẽ trở về nhà máy bám trụ sản xuất và sửa chữa đầu máy, giữ mạch máu giao thông thông suốt, theo tinh thần "sống bám cầu, bám đường, chết kiên cường, dũng cảm".

Thấu hiểu những giai đoạn trầm buồn, khó khăn của ngành trong quá khứ, cựu lãnh đạo Nhà máy Xe lửa Gia Lâm bày tỏ sự phấn khởi trước những chuyển biến tích cực trong những năm gần đây. Ông đánh giá ngành đường sắt hiện nay đang phát triển rất đúng hướng, hướng tới sự chính quy và hiện đại.

Khu truyền thống ngành đường sắt Việt Nam và thế giới không chỉ lưu giữ lịch sử mà còn nhắc nhớ về những đóng góp âm thầm của nhiều thế hệ. Đó cũng là nền tảng để người lao động hôm nay tiếp tục gìn giữ truyền thống, làm chủ công nghệ và hướng tới một ngành đường sắt hiện đại hơn.

Ông ng Đặng Sỹ Mạnh - Chủ tịch HĐTV Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam - cho biết việc đặt tên công trình là Khu truyền thống Đường sắt Việt Nam và thế giới còn nhằm kết nối câu chuyện 145 năm của đường sắt Việt Nam với tiến trình phát triển của đường sắt thế giới. Từ đó, người xem có thể nhận diện những thành tựu, khoảng cách công nghệ và cơ hội phát triển trong giai đoạn mới. Để hoàn thiện không gian trưng bày, Tập đoàn đã gửi thư tới 77 tổ chức đường sắt các nước, đề nghị hỗ trợ, đóng góp hiện vật, tư liệu".