Chúng tôi đến đây vào một ngày trời còn nhiều nắng, để tận mắt chứng kiến mảnh đất từng ghi dấu những tên tuổi lớn của văn học và nghệ thuật Nga như Nikolai Gogol, Ilya Repin, Mikhail Vrubel và Valentin Serov.
Không còn là những kiến thức khô khan trên trang sách hay các bức tranh đóng khung tĩnh lặng trong bảo tàng, Abramtsevo đón chúng tôi bằng mùi gỗ thông ẩm cũ kỹ, tiếng của dòng sông Vorya và một không gian tĩnh lặng đến mức dường như nghe thấy cả tiếng thời gian trôi.
Ngay từ lối vào điền trang, cảm giác như nhịp sống hối hả của đô thị bị bỏ lại hoàn toàn sau lưng. Ngôi nhà chính bằng gỗ với mái dốc sẫm màu đứng khiêm nhường dưới bóng cây. Lịch sử của ngôi nhà này bắt đầu từ năm 1843, khi nhà văn Sergey Aksakov mua lại và biến nơi đây thành điểm hẹn của phong trào đề cao bản sắc Nga.
Rảo bước qua các căn phòng nhỏ, chúng tôi được chị Vera hướng dẫn viên say sưa giới thiệu những kỷ vật của nhà văn Ivan Turgenev, Lev Tolstoy và nhất là căn phòng dành riêng cho Nikolai Gogol.
Chính tại không gian tĩnh lặng này, Gogol đã đốt đi phần lớn bản thảo tập hai của tác phẩm "Những linh hồn chết" trong một cơn khủng hoảng tinh thần, rồi lại miệt mài viết lại những chương cuối cùng dưới sự chứng kiến của chủ nhà Aksakov.
Thiên nhiên Abramtsevo khi đó và ngay cả bây giờ, giống như một màng lọc tự nhiên, gạn lọc hết những ồn ào đô thị để giữ lại những gì thuần khiết nhất cho sáng tạo.
Đến năm 1870, mảnh đất này bước vào kỷ nguyên rực rỡ nhất khi thuộc về Savva Mamontov, một đại gia ngành công nghiệp đường sắt giàu có nhưng có tâm hồn nghệ sĩ.
Mamontov không dùng tiền để mua danh tiếng, ông dùng nó để tạo ra một gia đình nghệ thuật lớn mang tên "Vòng tròn Mamontov". Ông mở cửa điền trang, mời những họa sĩ trẻ tài năng nhất thời bấy giờ đến ở, tự do sáng tác mà không phải lo nghĩ về sinh kế.
Chúng tôi dừng chân rất lâu ở phòng ăn trong tòa nhà chính. Ngay cạnh cửa sổ lớn hướng ra khu vườn sồi là chiếc bàn gỗ sồi quen thuộc, nơi vào mùa hè năm 1887, cô bé Vera Mamontova 12 tuổi, con gái của chủ nhà, đã ngồi làm mẫu cho họa sĩ trẻ Valentin Serov vẽ bức họa nổi tiếng "Cô gái bên trái đào".
Đứng bên chiếc bàn ấy, nhìn những tia nắng xiên qua ô cửa kính thủy tinh cũ kỹ chiếu thẳng xuống mặt gỗ thô mộc, lòng tôi dâng lên một cảm xúc khó tả. Tất cả vẫn ở đúng vị trí cũ, như thể cô bé Vera hiếu động với đôi má ửng hồng vì nắng vừa mới đứng dậy, đẩy ghế chạy ùa ra sảnh sau.
Hơn 130 năm trước, Serov khi đó mới 22 tuổi đã ngồi chính ở góc tôi đang đứng, lầm lũi suốt gần hai tháng trời để bắt trọn thứ mà ông gọi là "sự tươi mới". Nhìn từ ô cửa sổ này ra vườn, tôi hiểu vì sao ông làm được điều đó.
Ánh sáng ở Abramtsevo không gay gắt mà khuếch tán dịu nhẹ, phản chiếu từ vòm lá vào phòng, bao bọc lấy vạn vật. Bức tranh ấy không đơn thuần là một tác phẩm chân dung.
Đứng ở đây, tôi nhận ra nó là bài ca của Serov dành tặng cho tuổi trẻ, cho một khoảnh khắc bình yên vĩnh cửu của gia đình Mamontov trước khi những giông bão lịch sử ập đến.
Nơi những thiên tài tìm về nguồn cội dân gian
Rời khỏi ngôi nhà chính, tôi đi theo những lối mòn nhỏ dẫn đến các công trình phụ trợ trong khuôn viên. Khác với xu hướng học đòi phương Tây của giới quý tộc đô thị thời bấy giờ, nhóm nghệ sĩ Abramtsevo có một lối đi riêng: họ lội ngược dòng tìm về văn hóa dân gian Nga.
Tôi ghé thăm xưởng điêu khắc gỗ cổ kính, nơi Elena Polenova từng cùng các thợ thủ công nông thôn phục dựng những hoa văn chạm khắc trên xe trượt tuyết, gác ván nhà nông để đưa vào đồ nội thất cao cấp.
(Ảnh: THÙY VÂN)
Cách đó vài bước chân là xưởng gốm sứ, nơi Mikhail Vrubel từng say mê thử nghiệm chất liệu gốm majolica. Chiếc ghế băng dài khảm gốm lấp lánh sắc xanh pha lê của Vrubel vẫn nằm ẩn hiện dưới bóng cây trong vườn như một hiện vật chịu đựng được mọi khắc nghiệt của thời tiết.
Điểm nhấn kiến trúc khiến tôi sững sờ nhất là ngôi nhà thờ nhỏ Đấng Cứu Thế bằng đá trắng được xây dựng vào năm 1881. Công trình này là sự kết hợp giữa Vasily Polenov và Viktor Vasnetsov, phỏng theo kiến trúc Trung Cổ vùng Novgorod. Tiếc là hôm đó, chúng tôi đã không vào được bên trong nhà thờ.
Theo giới thiệu của bảo tàng, các bức tranh thánh trên tường đều do chính tay Repin, Serov và Polenov cung kính vẽ tặng.
Ngay gần đó, căn chòi "Chân gà" bằng gỗ bách do Vasnetsov dựng nên dựa theo câu chuyện cổ tích về phù thủy Baba Yaga trông vừa kỳ dị vừa ngộ nghĩnh. Những người nghệ sĩ ấy đã sống ở đây như những đứa trẻ lớn tuổi, họ cùng nhau thiết kế sân khấu, tự may trang phục diễn kịch, và biến cả khu điền trang thành một xưởng sáng tạo không có giới hạn.
Khi cuộc Cách mạng năm 1917 nổ ra, nhiều điền trang quý tộc khắp nước Nga bị phá hủy hoặc tịch thu, số phận bấp bênh. Nhưng Abramtsevo đã may mắn giữ được mình nhờ vào giá trị tinh thần quá lớn.
Những di vật của các danh nhân. (Ảnh: THÙY VÂN)
Ngay từ năm 1918, chính quyền Xô-viết đã ra sắc lệnh quốc hữu hóa, biến nơi đây thành bảo tàng quốc gia và giao cho con gái út của Mamontov quản lý. Đến những năm 1930, một làng nghệ sĩ mới lại mọc lên ngay sát điền trang, đón những tên tuổi như nữ điêu khắc gia Vera Mukhina hay nhà sử học nghệ thuật Igor Grabar đến sống và làm việc. Mạch nguồn sáng tạo tại Abramtsevo chưa bao giờ bị đứt gãy.
Ngày nay, bước vào thế kỷ XXI, người Nga vẫn giữ thói quen đưa con cái đi bảo tàng từ khi còn rất nhỏ. Tại Abramtsevo, hình ảnh những đoàn học sinh mang theo bảng vẽ, ngồi bệt trên cỏ dưới gốc sồi cổ thụ để học vẽ trực họa đã trở thành một phần quen thuộc của cảnh quan.
Bản năng bảo tồn di sản của người Nga không nằm trên giấy tờ pháp lý, nó nằm trong cách họ trân trọng từng gốc cây, từng thớ gỗ cũ. Ban quản lý bảo tàng hiện đã ứng dụng các công nghệ quét laser 3D hiện đại để số hóa toàn bộ cấu trúc các công trình gỗ và hiện vật quý giá tại đây, tạo ra những bản sao kỹ thuật số chính xác nhằm bảo vệ di sản trước mọi biến động của thiên nhiên.
Linh hồn của Abramtsevo không chỉ bó hẹp trong ranh giới 50ha vùng ngoại ô này. Mỗi lần bước qua mặt tiền ga Yaroslavsky hay dạo quanh Bảo tàng Tretyakov giữa lòng Moskva, tôi lại bắt gặp những mảng gốm majolica lấp lánh sắc màu bước ra từ xưởng gốm của Vrubel năm xưa.
Việc Bộ Văn hóa Nga chính thức đưa điền trang vào hành trình mở rộng của tuyến du lịch "Vành đai vàng" nổi tiếng vào năm 2027 sắp tới như một sự khẳng định tiếp theo về sức sống bền bỉ của địa danh này.
THÙY VÂN
Phóng viên Báo Nhân Dân thường trú tại Nga