Những ngõ đá không chất kết dính ở một trong 4 làng cổ đẹp nhất Việt Nam

Theo cuốn “Địa chí Tiên Phước - Quảng Nam”, làng cổ Lộc Yên ở xã Thạnh Bình, Đà Nẵng (xã Tiên cảnh, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam cũ) gắn liền với công cuộc khai hoang lập làng từ thế kỷ XV-XVI, phát triển mạnh mẽ vào nửa cuối thế kỷ XVIII.

Ngôi làng Lộc Yên hiện có tổng diện tích khoảng 279ha, nhà cửa dựa vào lưng núi, phía trước hướng ra những thửa ruộng bậc thang, được mệnh danh là vùng đất “tiên cảnh phước lộc”.

Nơi đây còn lưu giữ 8 ngôi nhà cổ có tuổi đời trên 150 năm, cùng những ngõ đá với kiến trúc độc đáo. Hệ thống ngõ, cổng được xếp chồng bằng những viên đá núi mà không sử dụng xi măng hay bất kỳ chất kết dính hiện đại nào, chỉ có đất và đá.

Tháng 9/2019, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch chính thức xếp hạng làng cổ Lộc Yên là di tích quốc gia và công nhận nơi đây là một trong 4 làng cổ đẹp nhất Việt Nam.

Theo người dân địa phương, ngõ đá ở Lộc Yên được xây dựng bởi các thế hệ đi trước, tồn tại hơn 100 năm qua. Người xưa tận dụng đá chẻ, đá mồ côi từ núi rồi mang về xếp thủ công từng viên. Không bản vẽ, máy móc hỗ trợ, mọi công đoạn đều dựa vào kinh nghiệm và sự am hiểu địa hình.

Ông Đồng Viết Mão (87 tuổi), chủ nhân một trong những ngôi nhà gỗ mít hơn 150 tuổi ở làng Lộc Yên, cho biết vùng đất này vốn có địa hình đồi dốc, mùa mưa thường xuyên hứng những trận nước lớn từ trên cao đổ xuống.

Chính các khe hở tự nhiên giữa những viên đá xếp chồng lên nhau đã trở thành hệ thống thoát nước hiệu quả. Nước len qua kẽ đá thay vì dồn trực tiếp vào bờ tường, nhờ đó giảm xói mòn và bảo vệ đất đai phía sau.

Không chỉ vậy, những bức tường đá không dùng vôi vữa này còn có khả năng tự điều chỉnh khi địa chất hoặc nhiệt độ thay đổi. Nếu một viên đá xê dịch, toàn bộ kết cấu sẽ tự cân bằng lại thay vì nứt vỡ như tường xây hiện đại.

“Mỗi con ngõ đều được tính toán phù hợp với hướng nước chảy, nên qua bao trận lũ các ngõ đá vẫn gần như nguyên vẹn”, ông Mão nói.

Bên cạnh đó, nhiệt độ tại các ngõ đá cũng luôn thấp hơn khu vực bên ngoài. Giữa mùa hè oi bức, chỉ cần bước vào những lối đi phủ rêu xanh và rợp bóng cây có thể cảm nhận rõ hơi mát dịu lan tỏa.

Ông Nguyễn Đình Mẫn (71 tuổi, làng Lộc Yên) cho rằng đá giữ hơi lạnh, cây cối che nắng nên ngõ lúc nào cũng mát. Rêu xanh phủ kín mặt đá như lớp áo bảo vệ tự nhiên, tạo nên tổng thể sự cân bằng.

“Người xưa không phá núi làm đường mà tận dụng địa hình có sẵn, hài hòa giữa con người và tự nhiên”, ông Mẫn chia sẻ.

Cũng theo ông Mẫn, hệ thống ngõ đá còn gắn liền với những ngôi nhà cổ bằng gỗ mít có tuổi đời hơn 150 năm trong làng. Trước đây, người dân quan niệm ngõ đá không chỉ là đường đi mà còn là mạch sống kết nối các gia đình. Vì vậy, mỗi khi sửa sang hay xếp thêm đá, mọi người đều làm rất cẩn trọng để không phá vỡ cấu trúc cũ.

Ông Dương Đức Lin, Chủ tịch UBND xã Thạnh Bình, cho biết nhiều nhà nghiên cứu văn hóa đánh giá hệ thống ngõ đá ở làng cổ Lộc Yên không chỉ là di sản kiến trúc mà còn là minh chứng sinh động cho tri thức dân gian của cư dân miền trung du. Những ngõ đá phản ánh cách con người thích nghi với địa hình, khí hậu và xây dựng cộng đồng bền vững từ hơn trăm năm trước.

Ông Lin cho hay hiện nay trong đề án phát triển du lịch của xã cũng đã xây dựng các phương án bảo tồn, phát huy giá trị các di tích, di sản, cảnh quan thiên nhiên trong quần thể làng cổ Lộc Yên, nhà cổ, ngõ đá.