Việc Giáo sư Francis Halzen (Đại học Wisconsin-Madison, Mỹ) được vinh danh tại giải Nobel Vật lý 2026 không chỉ ghi nhận một thành tựu cá nhân xuất sắc, mà còn đánh dấu bước ngoặt lớn của ngành thiên văn học.
Nghiên cứu của ông tập trung ghi nhận các hạt neutrino-những hạt hạ nguyên tử siêu nhỏ được coi là "sứ giả vũ trụ" giúp giải mã sự tiến hóa của vũ trụ.
Neutrino là các hạt hạ nguyên tử siêu nhỏ, có mặt ở khắp mọi nơi và liên tục xuyên qua Trái Đất cũng như cơ thể con người với tốc độ gần bằng ánh sáng. Dù vô cùng phổ biến, chúng gần như không tương tác với vật chất và không bị lệch hướng do từ trường hay mất năng lượng trên đường di chuyển.
Đặc tính này giúp neutrino trở thành những "sứ giả" mang nguyên vẹn thông tin từ các hiện tượng vũ trụ bạo liệt nhất ở nơi xa xôi về Trái Đất-điều mà các loại sóng hay hạt khác không thể làm được.
Năm 1988, Giáo sư Halzen người gốc Bỉ đã lần đầu tiên đề xuất ý tưởng dùng lớp băng nguyên khối tại Nam Cực để "bắt" neutrino. Khi một hạt neutrino năng lượng cao va chạm hiếm hoi với hạt nhân nguyên tử trong băng, nó tạo ra một lóe sáng cực nhẹ.
Lớp băng Nam Cực tinh khiết, ổn định về địa chất và không có động đất chính là môi trường lý tưởng nhất để các cảm biến ghi nhận hiện tượng này mà không bị nhiễu.
Ý tưởng tưởng chừng vô tưởng này đã trở thành hiện thực với Đài thiên văn IceCube-khối băng dung tích 1 km3 ở Nam Cực với mạng lưới cảm biến ánh sáng, hoàn thành vào năm 2011.
Nhờ IceCube, Giáo sư Halzen và các đồng nghiệp đã lần đầu tiên phát hiện ra các hạt neutrino năng lượng cao có nguồn gốc bên ngoài Hệ Mặt Trời, mở ra phương pháp quan sát vũ trụ hoàn toàn mới (thiên văn học neutrino).
Công trình của Giáo sư Francis Halzen không chỉ giải quyết bài toán kỹ thuật kéo dài nhiều thập kỷ mà còn cung cấp cho nhân loại công cụ vô giá để tiếp tục khám phá những hiện tượng vũ trụ chưa từng được biết đến.
Đây là giải thưởng thứ hai được công bố trong mùa giải Nobel năm nay. Năm 2025, giải Nobel Vật lý đã vinh danh 3 nhà khoa học John Clarke (Anh), Michel Devoret (Pháp) và John Martinis (Mỹ) vì những cống hiến vĩ đại đưa cơ học lượng tử vào các hệ thống quy mô lớn, mở đường cho thế hệ máy tính mới.
Các giải thưởng tiếp theo sẽ được công bố gồm Nobel Hóa học (ngày 7/10) và Nobel Văn học (ngày 8/10). Chủ nhân giải Nobel Hòa bình sẽ được công bố ngày 9/10 tại Oslo (Na Uy).
Giải Nobel Kinh tế sẽ khép lại mùa Nobel 2026 vào ngày 12/10. Mỗi giải Nobel có giá trị tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD), cùng một huy chương bằng vàng 18 carat và bằng chứng nhận đoạt giải. Trường hợp một giải được trao cho từ 2-3 người, số tiền thưởng sẽ được chia cho các chủ nhân./.
(TTXVN/Vietnam+)