Đây là những con số đáng báo động với một đô thị di sản. Việc Hội An vắng khách được báo chí phản ánh gần đây thực chất chỉ mang tính mùa vụ và do ảnh hưởng của thời tiết mưa lũ; khi bước vào mùa cao điểm, du khách sẽ đông đúc trở lại. Nhưng thực trạng "di cư" của cư dân phố cổ mới là điều đáng nói, khi báo hiệu nguy cơ một di sản sẽ mất đi phần hồn đặc sắc của mình. Dù những năm qua công tác bảo tồn kiến trúc ở Hội An được đánh giá khá tốt, nhưng chức năng cư trú và môi trường sống bên trong phố cổ đã có thay đổi lớn làm lộ rõ dấu hiệu rỗng.
Những năm qua, Hội An luôn ken dày du khách vào mùa cao điểm, nhưng cái giá phải trả là hồn cốt phố cổ dần phai nhạt. Việc khoảng 40% chủ nhà rời đi cùng giá thuê nhà công sản bị đẩy lên cao khiến Hội An đối mặt tình trạng mất dần cư dân bản địa. Khi người dân rời đi, phố cổ cũng nhạt dần bản sắc vốn có: văn hóa ứng xử đôn hậu, giọng nói đặc trưng bị thay thế bởi phong cách dịch vụ công nghiệp từ nơi khác đến; ẩm thực và các nghề truyền thống như cao lầu, mì Quảng, làm đèn lồng, nghề mộc... mất đi hương vị gốc, nhường chỗ cho những dây đèn hoa giả giăng khắp phố màu vàng chóe. Đặc biệt, khi nhà cổ chuyển thành shop, không gian văn hóa phố Hội với nhà ở, bàn thờ gia tiên, các nghi lễ gia đình và xóm giềng bị đẩy lùi hoặc mất hẳn.
Không riêng Hội An, nhiều đô thị di sản trên thế giới có bối cảnh tương đồng cũng đang đau đầu với bài toán cân bằng giữa thương mại hóa và việc giữ linh hồn của di sản sống. Venice (Ý) là lời cảnh báo điển hình về hiện tượng "du lịch quá tải", nơi chi phí sinh hoạt đắt đỏ khiến cư dân bản địa rời đi, biến thành phố thành một "bảo tàng rỗng" hay "công viên giải trí ngoài trời".
Trái lại, cố đô Kyoto (Nhật Bản) thành công nhờ cơ chế quản lý nghiêm ngặt về quy hoạch kinh doanh, đồng thời áp thuế dịch vụ du lịch để tái đầu tư, hỗ trợ cư dân giữ gìn nhà cổ.
Nhiều năm trước, trước nguy cơ di sản Hội An biến thành "bảo tàng thương mại", từng có nhiều đề xuất nhằm giữ cộng đồng ở lại trong di tích. Đó là việc tính toán mức giá thuê nhà công sản phù hợp để người dân địa phương ở lại bảo tồn công trình, kết hợp làm homestay hoặc không gian văn hóa, sáng tạo thay vì thương mại hóa toàn bộ; giới hạn tỷ lệ nhà được phép chuyển sang kinh doanh thuần túy và bắt buộc giữ lại không gian sinh hoạt gia đình. Cũng có ý kiến đề xuất chính quyền lập quỹ ngân sách mua lại những căn nhà cổ khi các gia đình bán chia thừa kế. Thay vì chỉ xem di sản là điểm du lịch, cần xác định cư dân chính là chủ thể bảo tồn, phải tìm cách để cư dân bản địa sống được, tự hào và có quyền lợi trực tiếp từ di sản đó... Tuy nhiên, nhiều chính sách vẫn chưa được hiện thực hóa triệt để, trong khi thực tế những căn nhà đổi chủ để kinh doanh đang thành xu thế.
Đã đến lúc Hội An cần có những quyết sách mạnh mẽ và thực chất hơn để giữ hồn phố của nó. Du khách đến vì một Hội An hấp dẫn bởi phố cổ rêu phong, nhưng sẽ giữ chân họ ở lại lâu hơn và đọng lại trong ký ức họ lâu hơn là đời sống người dân phố Hội chứ không phải những shop hàng và những người xa lạ.