Nông dân thành phố Cần Thơ đang từng bước chuyển đổi phương thức canh tác theo hướng tiết kiệm chi phí, nâng cao chất lượng hạt lúa và thân thiện với môi trường.
Việc tự nguyện tham gia, cam kết thực hiện đúng quy trình kỹ thuật là nền tảng quan trọng để nhân rộng phương thức sản xuất lúa bền vững.
Đây là bước khởi đầu để nông dân từng bước thay đổi phương thức canh tác tiết kiệm chi phí sản xuất và góp phần giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất nông nghiệp, góp phần nâng cao giá trị hạt gạo và thu nhập cho người trồng lúa.
Làm lúa nhiều “cực” nhiều
Giữa tháng 10, khi con nước ngoài đồng khu vực 7, phường Vị Tân, thành phố Cần Thơ còn tràn bờ, nhiều nông dân nơi đây đến Nhà văn hóa khu vực dự tập huấn “Các biện pháp quản lý phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa và các quy định quản lý, đăng ký mã số vùng trồng” rồi đăng ký làm lúa phát thải thấp. Họ đến để đăng ký làm lúa phát thải thấp cho vụ lúa Đông Xuân sắp tới. Vì vụ lúa Thu Đông này, những hộ dân này không sản xuất lúa mà để nước ngập cánh đồng.
“Làm lúa nay càng nhiều càng cực,” “Làm lúa nay không có ăn,” “Làm lúa nay trúng mà chúng ăn…” những câu nói nửa đùa, nửa thật, mang đậm âm điệu của người miền Tây vang lên rôm rả trước giờ tập huấn và đăng ký tham gia mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại thành phố Cần Thơ.
Đằng sau những lời thoại mộc mạc ấy là nỗi trăn trở của người trồng lúa trước thực tế chi phí sản xuất ngày càng tăng, giá lúa nhiều thời điểm giảm, lợi nhuận ngày càng thu hẹp.
Cách nói “trúng mà chúng ăn” là cách nói đồng âm hóm hỉnh của nông dân miền Tây. “Trúng” là được mùa, nhưng “chúng ăn” lại gợi nỗi niềm tiền bán lúa vừa thu về đã phải bù đắp các khoản chi phí đầu vào, từ giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến thuê máy móc, nhân công thu hoạch và vận chuyển.
Có những vụ lúa đạt năng suất khá, nhưng sau khi trừ hết chi phí, phần lợi nhuận còn lại chẳng đáng là bao. Nếu gặp bất lợi về thời tiết, sâu bệnh hoặc giá bán, công sức của người nông dân càng khó được đền đáp xứng đáng.
Bà Huỳnh Thị Hậu, ở khu vực 7, phường Vị Tân, thành phố Cần Thơ, đến tham dự Tập huấn, chia sẻ: “Vật tư nông nghiệp, tiền công các công đoạn đều tăng cao, trong khi giá lúa sụt giảm, nông dân như tôi làm không có lời.”
Lời chia sẻ ngắn gọn của bà Hậu cũng là nỗi lòng của nhiều hộ trồng lúa theo tập quán cũ khi phải đối mặt với bài toán chi phí và lợi nhuận. Người nông dân không chỉ trông chờ thời tiết thuận lợi, lúa đạt năng suất cao mà còn mong giá bán đủ bù đắp công sức, bảo đảm thu nhập và có điều kiện tái đầu tư cho vụ sau.
Cùng ở khu vực 7, phường Vị Tân, nhiều nông dân cho biết diện tích đất ruộng của gia đình không nhiều nên phải thuê thêm đất để duy trì sản xuất, tăng thu nhập. Thế nhưng, nghịch lý là diện tích canh tác càng mở rộng, nỗi lo chi phí càng lớn.
Tiền thuê đất, giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhiên liệu và các khoản chi cho máy móc, thu hoạch liên tục tạo áp lực lên người trồng lúa khi thực hiện theo tập quán cũ.
Để duy trì những vụ mùa, nhiều người chọn cách “lấy công làm lời”, nghĩa là hầu hết các khâu có thể tự làm đều cố gắng tự làm, hạn chế thuê mướn nhân công nhằm tiết kiệm chi phí.
Từ việc chăm sóc ruộng lúa đến theo dõi đồng ruộng, nông dân phải tự xoay xở, chấp nhận vất vả hơn với hy vọng giữ lại được chút lợi nhuận sau mỗi vụ thu hoạch.
Họ cho biết, tình trạng này kéo dài thêm, người trồng lúa sẽ khó có điều kiện tích lũy để đầu tư máy móc, ứng dụng kỹ thuật mới và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Vì vậy, điều nông dân mong muốn không đơn thuần là được mùa, mà còn là giảm chi phí sản xuất, ổn định đầu ra và có mức lợi nhuận tương xứng với công sức bỏ ra.
Đăng ký làm mô hình
Cuối buổi tập huấn, bà Huỳnh Thị Hậu, ở khu vực 7, phường Vị Tân, thành phố Cần Thơ, đăng ký 1 ha tham gia mô hình “Sản xuất lúa theo hướng chất lượng cao và giảm phát thải thấp phường Vị Tân.”
Sau khi tìm hiểu mục đích, yêu cầu, quyền lợi và quy trình kỹ thuật, bà Hậu cam kết thực hiện các biện pháp canh tác bền vững theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn.
Trong đó, sử dụng giống lúa cấp xác nhận hoặc giống lúa chất lượng cao theo khuyến cáo; áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD) để tiết kiệm nước; bón phân cân đối, giảm lượng phân đạm urê, sử dụng hợp lý phân lân, kali và tăng cường phân hữu cơ.
Đồng thời, bà thực hiện quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), góp phần hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không cần thiết, giảm chi phí đầu vào và bảo vệ môi trường đồng ruộng.
Cũng tại khu vực 7, ông Bùi Văn Nhàn, người có 2 ha đất trồng lúa, đăng ký tham gia mô hình với quyết tâm thay đổi cách xử lý rơm rạ sau thu hoạch.
Trước đây, dù không đốt rơm rạ, ông vẫn có thói quen vùi rơm xuống ruộng. Khi tham gia mô hình, ông cam kết thực hiện các giải pháp thu gom, xử lý rơm rạ phù hợp hoặc vùi rơm kết hợp sử dụng chế phẩm sinh học để thúc đẩy quá trình phân hủy, theo hướng dẫn kỹ thuật.
Từ việc điều chỉnh lượng giống gieo sạ, phân bón, phương pháp tưới nước đến quản lý rơm rạ sau thu hoạch, mô hình hướng đến thay đổi đồng bộ các khâu canh tác.
Qua đó, nông dân từng bước chuyển từ phương thức sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang quy trình có hướng dẫn kỹ thuật, có ghi chép và có thể đánh giá hiệu quả cụ thể qua từng vụ lúa.
Bà Nguyễn Thanh Thúy, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ), cho biết sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp mang lại nhiều lợi ích thiết thực.
Phương thức canh tác này hướng đến giảm chi phí đầu vào, sử dụng hiệu quả nguồn nước và vật tư nông nghiệp, duy trì năng suất, đồng thời nâng cao chất lượng và giá trị hạt gạo.
Về môi trường, mô hình đặt mục tiêu giảm từ 20% đến 30% lượng phát thải khí nhà kính, trong đó có khí mê-tan (CH₄), so với phương thức canh tác truyền thống; tiết kiệm từ 20% đến 30% lượng nước tưới và giảm khoảng 20% lượng phân bón hóa học.
Đặc biệt, 100% rơm rạ sau thu hoạch được định hướng thu gom, tái sử dụng hoặc xử lý phù hợp, không đốt trên đồng ruộng. Đây là những giải pháp góp phần hạn chế ô nhiễm không khí, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và thúc đẩy sản xuất theo hướng kinh tế tuần hoàn.
Về kinh tế, mô hình hướng đến mục tiêu tăng lợi nhuận cho người trồng lúa từ 20% đến 30%, tương đương khoảng 4–8 triệu đồng/ha/vụ theo mức dự kiến của chương trình.
Việc giảm lượng giống gieo sạ, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hợp lý, tiết kiệm nước tưới và chi phí bơm tưới sẽ góp phần cải thiện hiệu quả sản xuất.
Khi chất lượng lúa được nâng cao, quy trình canh tác được chuẩn hóa và sản phẩm có khả năng truy xuất nguồn gốc, hạt gạo cũng có thêm cơ hội gia tăng giá trị, từng bước xây dựng thương hiệu gạo xanh Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế.
Thành phố Cần Thơ triển khai Đề án “Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030,” với mục tiêu phát triển vùng tham gia đề án hơn 170.000 ha, có sự tham gia của khoảng 171 hợp tác xã và tổ hợp tác.
Theo ông Trần Chí Hùng, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ, thành phố tập trung tuyên truyền, phổ biến các chính sách hỗ trợ liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản; đồng thời thúc đẩy phát triển các vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp.
Công tác tuyên truyền hướng đến nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của liên kết trong sản xuất, tiêu thụ nông sản, qua đó thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững, giảm phát thải khí nhà kính và bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên tham gia.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh việc hướng dẫn nông dân áp dụng quy trình canh tác tiên tiến, thành phố chú trọng củng cố vai trò của hợp tác xã trong tổ chức sản xuất, kết nối doanh nghiệp và xây dựng vùng nguyên liệu tập trung.
Khi nông dân được hỗ trợ về kỹ thuật, hợp tác xã làm tốt vai trò điều phối và doanh nghiệp tham gia liên kết tiêu thụ, sản phẩm lúa gạo sẽ có thêm điều kiện bảo đảm chất lượng, truy xuất nguồn gốc và nâng cao giá trị.
Đến nay, thành phố Cần Thơ đã có hơn 70.000ha lúa sản xuất theo hướng chất lượng cao, giảm phát thải. Hiệu quả thực tế từ các ruộng lúa triển khai tại nhiều địa phương thời gian qua đã góp phần củng cố niềm tin, khuyến khích ngày càng nhiều nông dân Cần Thơ còn canh tác lúa theo tập quán cũ, mạnh dạn đăng ký tham gia sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp.
Đây là tín hiệu tích cực trong quá trình chuyển đổi phương thức sản xuất lúa theo hướng hiện đại, thân thiện với môi trường, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế và hướng đến phát triển bền vững ngành hàng lúa gạo của địa phương này./.
(TTXVN/Vietnam+)