Đó là chia sẻ của ông Đoàn Đỗ, nguyên quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (1989 - 1991), người nghiên cứu, dự thảo Nghị quyết 10/NQ/TW ngày 5.4.1988 - thường được gọi tắt là Nghị quyết Khoán 10.
Ông Đoàn Đỗ chia sẻ về dự thảo Nghị quyết 10 năm 1988
ẢNH: KMS
Dòng chảy tư duy đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp
Những tìm tòi về thay đổi quản lý kinh tế đất nước cho phù hợp với tình hình thực tế ở Việt Nam là một dòng chảy liên tục diễn ra cả ở Trung ương và địa phương: Tỉnh ủy Vĩnh Phúc ban hành Nghị quyết 68 (ngày 10.9.1966) về "Một số vấn đề quản lý lao động trong hợp tác xã hiện nay" do Phó bí thư thường trực Tỉnh ủy Trần Quốc Phi ký - thường gọi là "khoán hộ"…, song lúc đó chưa phù hợp nên phải dừng lại.
Sau này, các địa phương (điển hình là Hải Phòng) vẫn tiếp tục làm khoán và thường gọi là "khoán chui". Mô hình khoán chui đã tác động để Ủy viên Bộ chính trị - Thường trực Ban bí thư Lê Thanh Nghị ký Chỉ thị 100 (năm 1981)… Tiếp tục đó là Nghị quyết 10 ra đời năm 1988.
Từ những năm 1960, khi làm thư ký của Thủ tướng Phạm Văn Đồng, ông Đoàn Đỗ tự mày mò tìm hiểu về các hoạt động nông nghiệp của Việt Nam, theo dõi các hoạt động thực tế để nâng tầm lý luận qua các nghiên cứu trên Tạp chí Học tập (nay là Tạp chí Cộng sản): Bàn về cơ cấu cây trồng vụ đông ở miền Bắc nước ta; Biến đổi cách mạng về cơ cấu trồng trọt, chăn nuôi và phân vùng nông nghiệp theo hướng tiến lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa; Về quy luật cơ bản của khí hậu, đất đai của miền Bắc nước ta và việc vận dụng quy luật đó để phát triển nông nghiệp một cách nhanh chóng và vững chắc…
Ông Đoàn Đỗ tên khai sinh là Đỗ Uông, sinh năm 1927 tại Hà Nội, công tác nhiều năm tại Văn phòng Chính phủ, đảm nhiệm chức vụ Thư ký của Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Từ năm 1978 ông chuyển sang Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương giữ chức vụ Phó viện trưởng (1981 - 1989), rồi quyền Viện trưởng (1989 - 1991).
Năm 1978, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương thành lập, đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của ông Nguyễn Duy Trinh, Ủy viên Bộ Chính trị. Ông Đoàn Đỗ là một trong những thành viên sáng lập Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương. Trong thời kỳ làm việc với ông Nguyễn Duy Trinh, ông đã đề nghị tìm tên mới cho công cuộc quản lý kinh tế đất nước. Theo thời gian, tên gọi "Đổi mới" ra đời.
Trò chuyện với chúng tôi, ông kể: "Bộ Chính trị nói rằng những chính sách đổi mới quản lý như đổi mới quản lý nông nghiệp, đổi mới quản lý tiểu thủ công nghiệp là cần phải làm, giao cho đồng chí Võ Chí Công chỉ đạo. Ban Bí thư thì giao cho Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương làm bộ máy chuẩn bị các chính sách đó… Có nhiều chính sách nhưng lúc đó phải làm thế nào mà ổn định tình hình kinh tế và phát triển kinh tế như bỏ được lạm phát, bỏ được chính sách 2 giá… Viện nhận trách nhiệm là chuẩn bị các đề án như thế và cử tôi phụ trách. Việc đầu tiên nghiên cứu những chính sách cơ bản hơn, đó là nghiên cứu chính sách về đổi mới nông nghiệp".
Khoán 10 - Đổi mới toàn diện cơ chế quản lý kinh tế nông nghiệp ra đời
Theo Thông báo số 25-TB/TW (năm 1987), Hội nghị quyết định giao cho "đồng chí Võ Chí Công, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước trực tiếp chỉ đạo việc xây dựng Đề án về cơ chế quản lý kinh tế đối với nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và các chính sách quản lý kinh tế đối với kinh tế tập thể, cá thể, tư bản tư nhân. Và giao cho Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương chịu trách nhiệm chủ trì nghiên cứu, chuẩn bị các đề án nói trên".
PGS-TS Nguyễn Văn Bích, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Chủ tịch nước, nhớ lại trong sách tham khảo Nông nghiệp nông thôn Việt Nam sau 20 năm đổi mới - Quá khứ và hiện tại (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2007):
"Sau khi có thông báo ý kiến của Bộ Chính trị (số 25- TB/TW), dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Võ Chí Công và đồng chí Lê Phước Thọ, Bí thư Trung ương kiêm Trưởng ban Nông nghiệp Trung ương, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương đã phối hợp với Ban Nông nghiệp Trung ương thành lập tổ nghiên cứu xây dựng Đề án đổi mới quản lý nông nghiệp do đồng chí Lê Phước Thọ trực tiếp chỉ đạo, bao gồm các đồng chí: Đoàn Đỗ, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương làm tổ trưởng; đồng chí Nguyễn Văn Bích, Tiến sĩ, Vụ trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương làm ủy viên kiêm thư ký tổng hợp; đồng chí Chu Hữu Quý, Tiến sĩ, Phó trưởng ban Ban Nông nghiệp Trung ương làm ủy viên và đồng chí Trần Quang, chuyên viên cao cấp Ban Nông nghiệp Trung ương làm ủy viên".
Ông Đoàn Đỗ (ngoài cùng bên phải) chủ trì Hội thảo quốc tế về Đổi mới kinh tế và các chính sách phát triển ở Việt Nam (tháng 12.1989)
ẢNH: Tư liệu Viện QLKT - KMS chụp lại
Trải qua 5 bản dự thảo, đề án cuối cùng, được thông qua ngày 27.12.1987, với tên gọi thống nhất: Đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp. Trước đó, theo sự chỉ đạo của Chủ tịch Võ Chí Công, ngày 4.12.1987 Ban Nông nghiệp Trung ương cũng tổ chức hội nghị cán bộ chủ chốt của Ban để đóng góp ý kiến cho dự thảo đề án.
Sau khi nghe báo cáo nội dung đề án, Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương Đảng Phạm Văn Đồng, nguyên Thủ tướng Chính phủ, cũng biểu thị sự hoan nghênh, đồng tình và phát biểu ủng hộ tại cuộc họp Bộ Chính trị.
Dự thảo lần thứ 5 của đề án (ngày 27.12.1987) cùng với dự thảo nghị quyết về "Đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp" đã được trình lên Bộ Chính trị - Ban chấp hành Trung ương khóa VI xem xét quyết định.
Trong sách Nông nghiệp nông thôn Việt Nam sau 20 năm đổi mới - Quá khứ và hiện tại, PGS-TS Nguyễn Văn Bích ghi lại: "Tại phiên họp sáng 28.1.1988 ở (T78) TP.HCM, Bộ Chính trị đã xem xét và quyết định thông qua nghị quyết về Đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp, song do nghị quyết có nhiều nội dung mới mẻ nên đồng chí Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã kết luận thời gian ban hành nghị quyết chậm lại để chờ tham khảo thêm ý kiến tại Đại hội Nông dân toàn quốc lần thứ nhất họp vào cuối tháng 3.1988, do đó Nghị quyết số 10-NQ/TW về Đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp thường gọi tắt là Khoán 10 ban hành ngày 5.4.1988, là một văn kiện quan trọng thể hiện những đổi mới sâu sắc trong chính sách kinh tế đối với nông nghiệp, nông thôn và nông dân nước ta".
Phải thấy trước để mở cửa đón
Mặc dù Nghị quyết 10 được ca tụng là chính sách có hiệu lực lâu bền nhất trong các chính sách kinh tế, song dưới góc nhìn của người nghiên cứu, dự thảo nghị quyết, ông Đoàn Đỗ cho biết trong tương lai, Nghị quyết 10 cũng có những hạn chế. Ví dụ như chính sách hạn điền đến nay đã bắt đầu kìm hãm sức sản xuất, vì vậy Chính phủ đã phải bỏ chính sách hạn điền.
"Tôi nghĩ rằng Nghị quyết 10 đến một lúc nào đó thì nó cũng phải thay đổi. Vì nền nông nghiệp đang phát triển, hiện nay có những hộ nông dân ở miền Nam canh tác cả trăm hec ta. Ở tỉnh Thái Bình (nay là tỉnh Hưng Yên) cũng có những hộ nông dân canh tác 30 - 40 hec ta. Đấy là biểu hiện sự phát triển của sức sản xuất. Tương lai phát triển của nền nông nghiệp ấy sẽ là một nền nông nghiệp đại điền chứ không phải là tiểu điền làm dăm ba sào".
Tương lai của nền nông nghiệp Việt Nam sẽ tiến lên sản xuất lớn, tức là sản xuất nông nghiệp thì sẽ được cơ giới hóa và hiện đại hóa. Cái gì sẽ tiếp theo Nghị quyết 10? Hiện nay trong nông nghiệp đã xuất hiện những hộ làm mấy chục hec ta trở lên, dùng máy bay để gieo giống và phun thuốc trừ sâu. Theo ông Đoàn Đỗ, đó là tiền đề của sự đổi mới tiếp theo.
"Không nên cứ ca tụng rằng chính sách về đổi mới quản lý nền nông nghiệp là tốt đẹp mãi mãi, rồi dừng lại, tôi nghĩ rằng ta phải thấy trước để mở cửa đón nó", ông Đoàn Đỗ chia sẻ.