Thêm minh chứng cho giá trị di tích
Thành Điện Hải được xây dựng năm 1813 dưới thời Vua Gia Long, giữ vị trí quan trọng trong hệ thống phòng thủ cửa biển Đà Nẵng. Với kiến trúc Vauban, thành có vị trí trọng yếu trong phòng tuyến chống liên quân Pháp-Tây Ban Nha do danh tướng Nguyễn Tri Phương chỉ huy.
Đánh giá về ý nghĩa của cổ vật vừa được khai quật, NSND, đạo diễn Huỳnh Văn Hùng, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa-Thể thao thành phố chia sẻ: Việc tìm thấy cây súng thần công ngay trong vùng lõi di tích là niềm xúc động lớn, bởi đây là hiện vật có giá trị lịch sử đặc biệt trong buổi đầu kháng chiến chống liên quân Pháp-Tây Ban Nha tại Đà Nẵng.
“Súng thần công ở Thành Điện Hải mang giá trị rất đặc biệt, hoàn toàn khác với nhiều địa phương khác. Nếu ở nơi khác, thần công được đúc chủ yếu để trang trí, phô trương uy nghi hay biểu trưng cho quyền lực, thì thần công tại Thành Điện Hải là vũ khí “thực chiến”. Đây là những vật chứng trực tiếp tham gia chiến đấu chống liên quân Pháp-Tây Ban Nha ngay trong ngày mở màn cuộc chiến (1/9/1858)”, NSND Huỳnh Văn Hùng, khẳng định.
Hiện vật “thực chiến” phát lộ từ lòng đất di sản
Hiện vật được phát hiện vào sáng ngày 21/10, trong quá trình thi công Dự án Tu bổ, phục hồi và tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt Thành Điện Hải (Giai đoạn 2). Hiện vật được phát hiện tại khu vực thi công phía Tây Bắc khuôn viên nội thành (gần khu vực Tượng đài danh tướng Nguyễn Tri Phương và cây đa cổ thụ. Khi phát lộ. Hiện vật nằm trục dọc thân súng định hướng Tây Nam-Đông Bắc, trong đó phần chuôi súng (đáy súng) quay về hướng Tây Nam, phần đầu súng (miệng nòng) hướng về phía Đông Bắc. Hiện vật nằm nghiêng theo chiều chúc phần đầu súng xuống dưới. Đo đạc trực tiếp so với bề mặt sân hiện trạng ghi nhận: Phần chuôi súng nằm ở độ sâu 72 cm, thân súng chếch dần xuống dưới và phần đầu súng (miệng nòng) nằm ở độ sâu 143,5 cm (chênh lệch cao độ giữa hai đầu hiện vật là 71,5 cm).
Theo khảo cứu ban đầu của giới chuyên môn, về nguồn gốc và niên đại, hiện vật có thể thuộc hệ thống hỏa pháo phòng thủ nguyên gốc của Thành Điện Hải (xây dựng năm 1813 thời Vua Gia Long theo kiến trúc Vauban, từng trang bị 30 ụ súng đại bác). Việc phát lộ khẩu súng cùng lớp gạch vồ gãy vỡ, vữa vôi và dấu vết than tro phản ánh sinh động các biến cố lịch sử tại di tích, nhất là giai đoạn chiến đấu ác liệt của quân dân Đà Nẵng dưới sự chỉ huy của danh tướng Nguyễn Tri Phương chống liên quân Pháp-Tây Ban Nha (1858-1860) cũng như quá trình biến đổi địa tầng của tòa thành qua các thời kỳ.
Theo sử liệu, Thành Điện Hải từng được trang bị khoảng 30 khẩu súng thần công, nhưng trải qua chiến tranh và quá trình đô thị hóa, phần lớn đã bị thất lạc. Có thời điểm di tích bị xâm phạm nghiêm trọng từ vùng đệm đến vùng lõi. Tuy nhiên, trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, dưới sự tham mưu của ngành văn hóa, lãnh đạo thành phố Đà Nẵng qua các thời kỳ đã đưa ra nhiều quyết sách mang tính bước ngoặt nhằm bảo tồn, phục hồi di tích.
Trong khoảng 10 năm qua, lãnh đạo thành phố Đà Nẵng đã thể hiện quyết tâm mạnh mẽ qua các chủ trương, quyết sách đột phá về đầu tư phát triển văn hóa và bảo tồn di sản. Nổi bật là dự án di dời, hạ giải bảo tàng cũ và đầu tư hơn 500 tỷ đồng để xây mới Bảo tàng Đà Nẵng, tạo không gian phục hồi, tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt Thành Điện Hải, một mô hình đầu tư di sản quy mô hiếm có trên cả nước. Hiện nay, Dự án tu bổ, tôn tạo Thành Điện Hải (Giai đoạn 2) đang được đẩy nhanh tiến độ với nhiều hạng mục mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc.
Hiện, Bảo tàng Đà Nẵng bảo quản 17 khẩu súng thần công, trong đó có 10 khẩu được tìm thấy trong khuôn viên Thành Điện Hải. Khẩu súng mới phát hiện là một trong những vũ khí từng được trang bị cho hệ thống phòng thủ Đà Nẵng, gồm Thành Điện Hải và Thành An Hải.
Liên quan phương án xử lý hiện vật vừa phát lộ, ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, cho biết: Sau khi hoàn tất quá trình bảo quản, lập hồ sơ khoa học và đối chiếu niên đại, đặc điểm chi tiết của hiện vật, Bảo tàng Đà Nẵng sẽ đưa khẩu súng thần công cỡ đại này vào phương án trưng bày tại Khu bảo quản và trưng bày súng thần công thuộc Dự án Tu bổ, phục hồi và tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt Thành Điện Hải (Giai đoạn 2). Việc này nhằm bổ sung trực quan nguồn tư liệu quý giá về hệ thống vũ khí phòng thủ của quân dân triều Nguyễn tại mặt trận Đà Nẵng.
Bài và ảnh: NGUYỄN THỊ ANH ĐÀO