Tuổi Trẻ • 29/09/2026 20:20

Quản lý điểm bán thuốc lá nhìn từ kinh nghiệm của Malaysia

Việc luật hóa các quy định hạn chế mới với ngành hàng đặc thù cần thời gian thích ứng. Kinh nghiệm từ Malaysia cho thấy nếu thiếu giai đoạn chuyển tiếp và hướng dẫn, chính sách có thể tạo sức ép lên hệ thống phân phối, làm tăng chi phí tuân thủ.

Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại cả cơ sở bán lẻ và bán buôn trong Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là một trong những nội dung được quan tâm tại Hội thảo "Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng" do VCCI tổ chức ngày 21-8. Để chính sách đi vào thực tế mà không gây xáo trộn cho hàng trăm nghìn điểm bán, kinh nghiệm của Malaysia là một tham chiếu đáng chú ý.

Giá trị của khoảng thời gian chuyển tiếp

Phân tích cách đưa chính sách mới vào thực tế, Tiến sĩ Dato’ Sri Akhbar Bin Satar, Chủ tịch Hiệp hội Liêm chính và Quản trị Malaysia (MIG), cho rằng giữa thời điểm ban hành quy định và thực thi cần có thời gian để các bên liên quan chuẩn bị.

Theo ông, khoảng thời gian này có thể được sử dụng để phổ biến quy định, giải thích yêu cầu kỹ thuật, chuẩn bị cơ sở vật chất và tiếp nhận phản hồi từ các đối tượng chịu tác động.

Tại Malaysia, khi biện pháp này được luật hóa vào tháng 10-2024, Chính phủ ban đầu đưa ra thời gian chuyển tiếp 6 tháng nhưng sau đó đã kéo dài lên 12 tháng. Đây là sự điều chỉnh sau khi nhận thấy các doanh nghiệp cần thêm thời gian để hiểu và điều chỉnh thích ứng với các yêu cầu mới.

Dưới góc độ quản trị công, việc chuyển từ một định hướng chính sách trên văn bản sang hành động thực thi tại hiện trường không thể diễn ra tức thời. Bộ Y tế Malaysia đã phải tận dụng khoảng thời gian này thông qua các hoạt động giáo dục, tổ chức hội thảo đối thoại và chương trình tiếp cận hỗ trợ tuân thủ.

Điều này giúp các bên liên quan nắm bắt rõ yêu cầu pháp lý, tránh tình trạng doanh nghiệp vi phạm do thiếu thông tin.

Khác biệt về khả năng tuân thủ

Áp lực tuân thủ có thể lớn hơn với các cơ sở phân phối nhỏ lẻ khi quy định mới được áp dụng. Theo Tiến sĩ Dato’ Sri Akhbar Bin Satar, chính sách cần tính đến đặc điểm và năng lực thực tế của từng nhóm đối tượng, bởi khả năng đáp ứng quy định giữa các doanh nghiệp có sự khác biệt đáng kể.

Các chuỗi siêu thị lớn thường có bộ phận phụ trách tuân thủ, nguồn lực tài chính và điều kiện để điều chỉnh mặt bằng. Trong khi đó, cửa hàng gia đình và các điểm bán nhỏ có thể gặp khó khăn hơn khi phải thay đổi quầy kệ hoặc bố trí lại khu vực bán hàng.

Khi áp dụng chính sách, Malaysia ghi nhận hơn 51.000 cửa hàng chịu tác động trực tiếp. Liên đoàn các Hiệp hội Thương nhân Hàng tạp hóa Malaysia đã nêu quan ngại về chi phí điều chỉnh cửa hàng.

Từ kinh nghiệm này, Chủ tịch MIG khuyến nghị các nhà hoạch định chính sách cần cân nhắc các yếu tố nền tảng để bảo đảm tính khả thi.

Theo ông, các yếu tố cần được xem xét gồm mức độ sẵn sàng của nhà bán lẻ, tính rõ ràng của hướng dẫn kỹ thuật, thời gian chuẩn bị trước khi xử phạt, năng lực giám sát của cơ quan chức năng và những tác động có thể phát sinh trong quá trình thực thi.

Trong bối cảnh cộng đồng hộ kinh doanh nhỏ tại Việt Nam đang phải thực hiện nhiều nghĩa vụ chuyên ngành, việc bổ sung thêm các quy định mới về trưng bày quầy kệ có thể làm tăng áp lực tuân thủ, khiến người kinh doanh lúng túng trong quá trình thực hiện.

Do đó, quá trình hoàn thiện Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần phân định rõ chức năng giữa cơ sở bán buôn (chủ yếu lưu trữ, phân phối giữa các thương nhân, không tiếp xúc người tiêu dùng cuối) và điểm bán lẻ để tập trung vào mục tiêu y tế công cộng.

Đồng thời, kinh nghiệm từ Anh, New Zealand và Malaysia cho thấy việc duy trì bảng giá và tên sản phẩm có thể được xem xét nhằm bảo đảm thông tin về sản phẩm và hỗ trợ công tác quản lý.

Một giai đoạn chuyển tiếp từ 18 đến 24 tháng, kết hợp thí điểm tại một số địa bàn, có thể giúp các cơ sở kinh doanh có thêm thời gian chuẩn bị và giảm sai sót, đồng thời tạo điều kiện để cơ quan thực thi hoàn thiện hướng dẫn và tổ chức đào tạo, tập huấn trước khi áp dụng quy định mới.

Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại cơ sở bán lẻ lẫn bán buôn đang thu hút chú ý khi Việt Nam hoàn thiện Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Nội dung này được bàn tại hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng” do VCCI tổ chức ngày 21-8, trong bối cảnh chính sách cần khả thi với hàng trăm nghìn điểm bán. Kinh nghiệm Malaysia gợi mở rằng muốn quy định đi vào đời sống, nhà nước cần tính đến thời gian chuẩn bị, sự khác biệt giữa các cửa hàng và cách tổ chức thực thi. Tiến sĩ Dato’ Sri Akhbar Bin Satar, Chủ tịch Hiệp hội Liêm chính và Quản trị Malaysia, nhấn mạnh khoảng cách giữa lúc ban hành quy định và lúc thực thi có ý nghĩa thiết thực. Quãng thời gian đó giúp phổ biến chính sách, giải thích yêu cầu kỹ thuật, chuẩn bị cơ sở vật chất và tiếp nhận phản hồi từ những người chịu tác động trực tiếp. Nhờ có sự chuẩn bị, các cửa hàng và cơ quan quản lý có thêm cơ hội hiểu rõ yêu cầu, thay vì phải xoay xở ngay khi quy định bắt đầu có hiệu lực. Malaysia luật hóa biện pháp này vào tháng 10-2024, ban đầu dành sáu tháng chuyển tiếp trước khi quyết định kéo dài thời hạn lên 12 tháng. Việc điều chỉnh xuất phát từ nhận định rằng doanh nghiệp cần thêm thời gian để hiểu quy định mới và thích nghi với những thay đổi cần thiết. Theo ông Akhbar, chính sách trên giấy không thể lập tức biến thành hoạt động thực tế tại từng điểm bán, nhất là khi nhiều bên cùng phải thay đổi cách làm. Trong thời gian chuyển tiếp, Bộ Y tế Malaysia tổ chức hoạt động giáo dục, hội thảo đối thoại và chương trình hỗ trợ tuân thủ để các bên nắm được yêu cầu pháp lý. Cách tiếp cận này vừa giúp cửa hàng chuẩn bị, vừa hạn chế nguy cơ doanh nghiệp vi phạm chỉ vì thiếu thông tin hoặc chưa hiểu rõ hướng dẫn. Bài học được ông Akhbar nhấn mạnh là cần xây dựng lộ trình phù hợp với khả năng thích ứng của thị trường, đồng thời kiểm soát thuốc lá bất hợp pháp. Tác động của quy định cũng không giống nhau giữa các loại hình kinh doanh, bởi nguồn lực và điều kiện vận hành của mỗi nơi có khoảng cách đáng kể. Chuỗi siêu thị lớn thường có nhân sự chuyên trách tuân thủ, tiềm lực tài chính và khả năng sắp xếp lại mặt bằng thuận lợi hơn. Trái lại, cửa hàng gia đình và điểm bán nhỏ có thể gặp nhiều vướng mắc khi phải sửa quầy kệ hoặc bố trí lại khu vực bán hàng. Tại Malaysia, hơn 51.000 cửa hàng chịu ảnh hưởng trực tiếp khi chính sách được áp dụng, còn Liên đoàn các Hiệp hội Thương nhân Hàng tạp hóa Malaysia nêu lo ngại về chi phí điều chỉnh. Từ thực tế này, ông Akhbar khuyến nghị nhà hoạch định chính sách đánh giá mức độ sẵn sàng của nhà bán lẻ và độ rõ ràng của hướng dẫn kỹ thuật. Cũng cần cân nhắc thời gian chuẩn bị trước khi xử phạt, năng lực giám sát của cơ quan chức năng và những tác động có thể nảy sinh trong quá trình thực hiện. Ở Việt Nam, các hộ kinh doanh nhỏ đang phải đáp ứng nhiều nghĩa vụ chuyên ngành, nên quy định mới về cách trưng bày có thể làm tăng thêm áp lực tuân thủ. Nếu hướng dẫn chưa đủ rõ hoặc thời gian chuẩn bị không phù hợp, người kinh doanh có thể lúng túng khi điều chỉnh hoạt động thường ngày. Vì vậy, bài toán không chỉ là xác định có cấm trưng bày hay không, mà còn là thiết kế cách thực hiện sát với điều kiện của từng nhóm điểm bán. Bài viết trên Tuổi Trẻ cho rằng dự thảo cần phân định rõ cơ sở bán buôn, chủ yếu lưu trữ và phân phối giữa thương nhân, với điểm bán lẻ tiếp xúc người tiêu dùng cuối. Kinh nghiệm Anh, New Zealand và Malaysia cũng gợi ý có thể cân nhắc duy trì bảng giá và tên sản phẩm, vừa cung cấp thông tin vừa hỗ trợ quản lý. Phần nội dung được cung cấp nêu thêm phương án chuyển tiếp từ 18 đến 24 tháng, kết hợp thí điểm tại một số địa điểm, nhưng không cho biết cụ thể nơi thí điểm.

Xem thêm tại Tuổi Trẻ