Đây là con đường để thực hiện đồng thời hai mục tiêu bổ trợ nhau: Kiểm soát đúng, trúng đối tượng có nguy cơ cao, đồng thời mở rộng thuận lợi hóa thương mại cho cộng đồng doanh nghiệp.
Từ kiểm tra đồng loạt đến quản lý theo xếp hạng rủi ro và mức độ tuân thủ
Theo khuyến nghị của Tổ chức Hải quan thế giới (WCO), Việt Nam đã từng bước chuyển sang quản lý dựa trên rủi ro, đặc biệt kể từ khi luật Hải quan 54/2014/QH13 xác lập, đây là phương thức quản lý cốt lõi, áp dụng xuyên suốt trước, trong và sau thông quan. Qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung, việc quyết định kiểm tra, giám sát, kiểm tra sau thông quan hay thanh tra ngày càng dựa trên kết quả đánh giá rủi ro một cách hệ thống. Trong đó, mức độ tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp dần trở thành một trong những yếu tố quan trọng nhất quyết định mức độ can thiệp.
Để vận hành đồng bộ, ngành Hải quan cho biết đang xây dựng một kiến trúc quản lý tuân thủ nhiều tầng, từ nghĩa vụ tuân thủ, đo lường và đánh giá tuân thủ (trạng thái, hành vi, xu hướng, khoảng trống tuân thủ), giám sát để kịp thời phát hiện thay đổi, phân nhóm doanh nghiệp theo hành vi, đến Chương trình khuyến khích tự nguyện tuân thủ và biện pháp ứng xử tương xứng với từng mức độ. Toàn bộ kết quả được tích hợp vào "hồ sơ tuân thủ doanh nghiệp" - kho dữ liệu trung tâm, cập nhật liên tục, làm căn cứ chung cho cả quản lý rủi ro lẫn quản lý tuân thủ. Nhờ đó, cơ quan Hải quan không chỉ nhìn vào một lô hàng riêng lẻ mà thấy được bức tranh toàn diện về "sức khỏe tuân thủ" của từng doanh nghiệp theo thời gian.
Đội thông quan - Chi cục Hải Quan khu vực III
Những con số biết nói
Việc rà soát, điều chỉnh tiêu chí phân luồng theo hướng tập trung đúng đối tượng có nguy cơ đã giúp tỷ lệ tờ khai luồng xanh tăng 4,97%, luồng vàng giảm 4,27% và luồng đỏ giảm 0,71% so với cùng kỳ năm trước, giúp rút ngắn thời gian thông quan, tiết kiệm chi phí lưu kho, lưu bãi, nhân công kiểm hóa cho doanh nghiệp, trong khi yêu cầu kiểm soát rủi ro, an ninh kinh tế vẫn được giữ vững.
Cùng với đó, chương trình khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan đã thu hút 397 doanh nghiệp tham gia, trong đó 355 doanh nghiệp duy trì mức độ tuân thủ và 13 doanh nghiệp được nâng mức. Chỉ trong 6 tháng đầu năm nay, các cơ quan hải quan đã tiếp nhận, xử lý 145 vướng mắc của doanh nghiệp thành viên, giúp doanh nghiệp chủ động nhận diện rủi ro, phòng ngừa sai sót thay vì bị động chờ bị phát hiện, xử lý.
Trên đây là những con số biết nói, nhờ định hướng đúng, cộng với chuyển đổi số là trụ cột xuyên suốt trong quản lý rủi ro và tuân thủ. Trong thời gian tới, ngành hải quan sẽ tiếp tục tăng cường tích hợp, chuẩn hóa dữ liệu; nâng cao năng lực phân tích, cảnh báo rủi ro; từng bước tự động hóa quản lý hồ sơ, đánh giá tuân thủ, xác định trọng điểm - hình thành chu trình quản lý khép kín; cải thiện môi trường kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ, đồng hành với doanh nghiệp phù hợp tinh thần Nghị quyết số 57 và Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị.
Ngày 23.82026, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật số 11 sửa đổi, bổ sung luật Hải quan, có hiệu lực từ 1.3.2027, với nhiều nội dung quan trọng: Hoàn thiện cơ chế một cửa quốc gia, bổ sung quy định kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử, hoàn thiện quy định về kiểm tra sau thông quan, hồ sơ hải quan... Theo đó, việc kiểm tra, giám sát hải quan được thực hiện trên cơ sở kết hợp quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ; người khai hải quan tuân thủ pháp luật được xem xét ưu tiên thủ tục, miễn, giảm mức độ kiểm tra, giám sát và kiểm tra sau thông quan.